नेपालमा धुम्रपान केवल स्वास्थ्यको समस्या मात्र होइन, यो आर्थिक, सामाजिक र विकाससँग जोडिएको गम्भीर चुनौती बन्दै गएको छ। चुरोट, बिडी, सुर्तीजन्य पदार्थ र ई–सिगरेटको बढ्दो प्रयोगले एकातिर लाखौँ मानिसलाई रोगको जोखिममा धकेलेको छ भने अर्कोतिर परिवारको आम्दानीको ठूलो हिस्सा अनुत्पादक खर्चमा परिणत भइरहेको छ। परिणामस्वरूप धुम्रपानले गरिबी र रोग दुवैलाई सँगसँगै बढाइरहेको छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार सुर्तीजन्य पदार्थका कारण विश्वभर प्रत्येक वर्ष लाखौँ मानिसको मृत्यु हुने गरेको छ। नेपालमा पनि फोक्सोको क्यान्सर, मुटुरोग, पक्षघात, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग र मुखको क्यान्सरजस्ता रोगको प्रमुख कारणमध्ये धुम्रपान एक हो। धुम्रपान गर्ने व्यक्ति मात्र होइन, उनको परिवार र वरपरका मानिस पनि ‘प्यासिभ स्मोकिङ’ अर्थात् अप्रत्यक्ष धुम्रपानको सिकार बन्छन्। घरभित्र धुम्रपान हुँदा बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धहरू थप जोखिममा पर्छन्। यसले स्वास्थ्य प्रणालीमाथि थप भार सिर्जना गर्छ।
धुम्रपानले गरिबी बढाउने सबैभन्दा ठूलो माध्यम नियमित आर्थिक खर्च हो। दैनिक एक बट्टा चुरोट खाने व्यक्तिले महिनामा हजारौँ रुपैयाँ र वर्षमा दशौँ हजार रुपैयाँ खर्च गरिरहेको हुन्छ। यही रकम शिक्षा, पोषण, स्वास्थ्य वा बचतमा लगानी हुन सक्थ्यो। विशेष गरी न्यून आय भएका परिवारमा धुम्रपानको असर झन् गम्भीर हुन्छ। परिवारको सीमित आम्दानीको हिस्सा सुर्तीजन्य पदार्थमा खर्च हुँदा बालबालिकाको शिक्षा, पौष्टिक आहार र स्वास्थ्य सेवामा कटौती हुने अवस्था आउँछ। यसले गरिबीलाई पुस्तान्तरण गर्ने जोखिम बढाउँछ।
अर्कोतर्फ धुम्रपानका कारण रोग लागेपछि उपचार खर्च थपिन्छ। लामो समयसम्म औषधि, अस्पताल र परीक्षणमा खर्च गर्नुपर्दा परिवार आर्थिक संकटमा फस्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा परिवारले ऋण लिनुपर्ने वा सम्पत्ति बेच्नुपर्ने अवस्था समेत आउँछ। धुम्रपानको अर्को ठूलो प्रभाव श्रम उत्पादकत्वमा देखिन्छ। धुम्रपानका कारण मानिसहरू बारम्बार बिरामी पर्छन्, कामबाट अनुपस्थित हुन्छन् र कार्यक्षमता घट्छ। यसले व्यक्तिगत आम्दानी मात्र होइन, समग्र राष्ट्रिय उत्पादनमा समेत असर पुर्याउँछ।
नेपालजस्तो श्रममा आधारित अर्थतन्त्रमा कार्यक्षम जनशक्तिको स्वास्थ्य कमजोर हुनु आर्थिक विकासका लागि प्रत्यक्ष चुनौती हो। स्वस्थ नागरिक उत्पादनशील अर्थतन्त्रको आधार हुन्, तर धुम्रपानले यही आधार कमजोर बनाइरहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा धुम्रपानको समस्या युवामाझ नयाँ रूपमै देखिन थालेको छ। चुरोटसँगै भेपिङ, ई–सिगरेट र अन्य निकोटिनयुक्त उत्पादनहरू आकर्षणको माध्यम बनेका छन्। सामाजिक सञ्जाल, साथीभाइको दबाब र आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावले युवाहरू सुर्तीजन्य पदार्थतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
कम उमेरमै धुम्रपानको लत बस्दा दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम बढ्ने मात्र होइन, उनीहरूको आर्थिक भविष्यमा समेत नकारात्मक असर पर्छ। निकोटिनको लतले शिक्षा, रोजगारी र सामाजिक जीवनमा पनि असर पुर्याउन सक्छ। नेपालमा सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रणसम्बन्धी कानुन छन्। सार्वजनिक स्थानमा धुम्रपान निषेध, स्वास्थ्य चेतावनीसहितको प्याकेट, कर वृद्धि र विज्ञापन नियन्त्रणजस्ता उपाय लागू गरिएका छन्। तर कार्यान्वयन पक्ष अझै कमजोर देखिन्छ।
कतिपय सार्वजनिक स्थानमा अझै खुलेआम धुम्रपान हुने, किशोर–किशोरीले सजिलै सुर्तीजन्य पदार्थ खरिद गर्न सक्ने र चेतनामूलक अभियान पर्याप्त प्रभावकारी हुन नसकेको अवस्था छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार सुर्तीजन्य पदार्थमा थप कर वृद्धि, विद्यालयस्तरबाटै जनचेतना, कडा अनुगमन र धुम्रपान छोड्न चाहनेहरूका लागि परामर्श तथा उपचार सेवा विस्तार गर्न आवश्यक छ।
धुम्रपान व्यक्तिगत रोजाइको विषय जस्तो देखिए पनि यसको असर व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्रसम्म फैलिएको हुन्छ। यसले एकातिर रोग बढाउँछ भने अर्कोतिर गरिबीलाई गहिरो बनाउँछ। स्वास्थ्य उपचारमा बढ्दो खर्च, उत्पादकत्वमा कमी, परिवारको आर्थिक क्षति र युवा पुस्तामा बढ्दो लतले धुम्रपानलाई सार्वजनिक स्वास्थ्यको मात्र होइन, विकास र समृद्धिको मुद्दा बनाएको छ।
नेपालले स्वस्थ र समृद्ध समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य हासिल गर्न धुम्रपान नियन्त्रणलाई केवल स्वास्थ्य अभियानका रूपमा होइन, गरिबी न्यूनीकरण र मानव विकासको रणनीतिका रूपमा पनि हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ। धुम्रपानको लतबाट मुक्त समाजले मात्र स्वस्थ नागरिक, सक्षम श्रमशक्ति र दिगो आर्थिक विकासको आधार निर्माण गर्न सक्छ।
