काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस आज केवल सत्ता वा चुनावी अंकगणितको होइन, गहिरो वैचारिक, संगठनात्मक र मनोवैज्ञानिक द्वन्द्वको चरणबाट गुज्रिरहेको देखिन्छ। बाहिरबाट हेर्दा पार्टीलाई ‘नयाँ पुस्ताको ऊर्जा’, ‘डिजिटल संगठन’, ‘सुधार र रूपान्तरण’ को कथा सुनाइन्छ, तर भित्री संरचनामा भने ऐतिहासिक चेतना, सामूहिक नेतृत्व संस्कार र संगठनात्मक सन्तुलन कमजोर हुँदै गएको आलोचना तीव्र छ।
विश्लेषक र पार्टीभित्रकै असन्तुष्ट धारका अनुसार कांग्रेसलाई परम्परागत राजनीतिक संस्था होइन, आधुनिक ‘डिजिटल ब्रान्ड’ वा ‘स्टार्टअप मोडेल’ जस्तो बनाउने प्रयास भइरहेको छ। यही दृष्टिकोणलाई लिएर कांग्रेस सभापति गगन थापा र उपसभापति विश्वप्रकाश शर्माको नेतृत्व शैलीमाथि प्रश्न उठ्दै आएको छ, जसलाई उनीहरू इतिहास र आन्दोलनबाट बनेको पार्टीको आत्मा बुझ्न नसकेको आरोपसँग जोडिन्छ।
ऐतिहासिक संस्था कि डिजिटल ब्रान्ड ?
कांग्रेसभित्रको प्रमुख बहस अहिले यही हो-के यो पार्टीलाई प्रविधि, प्रचार र व्यक्तिगत ब्रान्डिङको आधारमा पुनःपरिभाषित गर्न सकिन्छरु
आलोचकहरूका अनुसार कांग्रेस कुनै व्यावसायिक स्टार्टअप होइन, न त केवल डिजिटल रणनीतिबाट चल्ने संगठन हो। यो दशकौँको संघर्ष, आन्दोलन, जेल, त्याग र लोकतान्त्रिक आन्दोलनबाट बनेको राजनीतिक संस्था हो। त्यसैले यसलाई केवल सामाजिक सञ्जाल, ट्रेन्डिङ नाराहरू वा ‘इमेज म्यानेजमेन्ट’ मार्फत प्रतिस्थापन गर्न नसकिने उनीहरूको तर्क छ।
पार्टीभित्र विकसित भइरहेको अर्को विवादास्पद प्रवृत्ति भनेको ‘असल कांग्रेस’ र ‘डुप्लिकेट कांग्रेस’ को भाष्य हो। आलोचकहरू भन्छन्, नयाँ नेतृत्व पक्षले आफूलाई मात्र वास्तविक कांग्रेसको प्रतिनिधि र अरूलाई पुरानो, अप्रासंगिक वा कमजोर धारका रूपमा चित्रण गर्ने प्रयास गरेको छ। तर कांग्रेसको इतिहास हेर्दा, यसको शक्ति सधैं बहुधारात्मक संरचनाबाट आएको देखिन्छ। विभिन्न विचार, समूह र नेताबीचको प्रतिस्पर्धा नै यसको राजनीतिक ऊर्जा हो। त्यसैले एकल व्याख्याले संगठनको मूल चरित्र कमजोर पार्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
विशेष महाधिवेशनपछि बनेको नेतृत्व संरचना कानुनी रूपमा वैध भए पनि त्यसले पार्टीभित्र पूर्ण मनोवैज्ञानिक स्वीकृति पाउन नसकेको टिप्पणी छ। फरक धारका नेताहरूलाई समेट्ने, सम्मान गर्ने र सहकार्यमा ल्याउने प्रक्रियामा कमजोरी देखिएको आरोप छ। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, केवल निर्वाचन वा प्रक्रिया मार्फत नेतृत्व स्थापित हुनु पर्याप्त हुँदैन। संगठनभित्र विश्वास, सहकार्य र साझा स्वामित्वको अनुभूति निर्माण गर्न नसके नेतृत्व दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बन्न सक्छ।
पार्टीभित्र इतर समूहप्रति देखिएको व्यवहारलाई लिएर पनि आलोचना बढेको छ। विभिन्न पद, जिम्मेवारी र संरचनामा फरक धारका नेताहरूलाई समेट्ने प्रक्रियामा असमानता देखिएको दाबी छ। यसै सन्दर्भमा कृष्णप्रसाद सिटौला जस्ता अनुभवी नेताप्रति गरिएको व्यवहारलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै संगठनात्मक संस्कार कमजोर भएको टिप्पणी गरिन्छ। यसले पार्टीभित्र ‘विजेताको सत्ता’ बनाम ‘साझा संगठन’ को बहसलाई अझ तीव्र बनाएको छ।
गत वर्षको जेनजी आन्दोलनले दिएको सन्देशलाई पनि कांग्रेसभित्रको नेतृत्व संकटसँग जोडेर हेरिन्छ। आन्दोलनको आक्रोश केवल पुरानो नेतृत्वमा सीमित नभई समग्र राजनीतिक वर्गप्रति थियो भन्ने विश्लेषण छ। यसले नयाँ र पुराना नेतृत्वबीचको विभाजनले मात्र राजनीतिक वैकल्पिकता स्थापित नहुने देखाएको टिप्पणी गरिन्छ। जनताले ‘नयाँ अनुहार’ भन्दा पनि परिणाम, विश्वास र स्थायित्व खोजेको सन्देश आन्दोलनले दिएको मानिन्छ।
पछिल्ला निर्वाचन परिणामलाई पनि यही बहससँग जोडेर विश्लेषण गरिन्छ। अपेक्षाअनुसारको नतिजा आउन नसक्नु केवल संगठनात्मक कमजोरी मात्र नभई राजनीतिक सन्देश भएको टिप्पणी छ। विश्लेषकहरू भन्छन्, चुनावले व्यक्तिको लोकप्रियता होइन, पार्टीको सामूहिक विश्वसनीयता परीक्षण गर्छ। त्यस दृष्टिले कांग्रेसको कमजोर प्रदर्शनले नेतृत्व शैली, संगठनात्मक सन्तुलन र रणनीतिक दिशाबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
कांग्रेस आज निर्णायक मोडमा उभिएको देखिन्छ। एकतर्फ यसलाई आधुनिक, डिजिटल र व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिक ब्रान्डका रूपमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास छ, अर्कोतर्फ यसको ऐतिहासिक, सामूहिक र वैचारिक संरचना जोगाउने दबाब छ। राजनीतिक विश्लेषण अनुसार, यदि संगठनले आफ्नै ऐतिहासिक आत्मा, बहुधारात्मक संस्कार र साझा नेतृत्व अभ्यासलाई सन्तुलनमा राख्न सकेन भने दीर्घकालीन रूपमा यसको संस्थागत शक्ति कमजोर हुन सक्छ। प्रश्न यथावत् छ-कांग्रेस भविष्यमा एउटा ‘डिजिटल राजनीतिक ब्रान्ड’ बन्ने हो कि आफ्नै इतिहास, त्याग र सामूहिक चेतनामा आधारित राजनीतिक संस्था भएर पुनः सुदृढ हुने ?
