काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो र ऐतिहासिक राजनीतिक शक्ति हो । राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना, शान्ति प्रक्रिया, संविधान निर्माण हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संस्थागत गर्ने यात्रासम्म कांग्रेसले निर्णायक भूमिका खेलेको इतिहास छ । यही इतिहासका कारण कांग्रेस केवल एउटा पार्टी मात्र होइन, लोकतान्त्रिक चेतनाको प्रतिनिधि शक्तिका रूपमा स्थापित हुँदै आएको छ ।
तर इतिहास जति गौरवपूर्ण भए पनि वर्तमानमा कांग्रेस गम्भीर आन्तरिक चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ । नेतृत्वबीचको अविश्वास, गुटगत ध्रुवीकरण, विशेष महाधिवेशनपछि देखिएको असन्तुष्टि, कार्यकर्तामा बढ्दो निराशा र संगठनात्मक अन्योलले पार्टीलाई कमजोर बनाइरहेको छ । यस्ता बेला आगामी १५ औँ महाधिवेशन कांग्रेसका लागि केवल नेतृत्व चयनको प्रक्रिया मात्र नभई पार्टी पुनर्मिलन, पुनर्गठन र पुनर्जागरणको अवसर बन्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
विगतको अनुभव र वर्तमानको चुनौती
कांग्रेसको इतिहास हेर्दा पार्टीले आन्तरिक विवाद र विभाजनका कठिन मोडहरू पटक–पटक पार गरेको छ । २०१७ सालपछि पञ्चायती दमनविरुद्धको संघर्ष होस् वा २०५० दशकपछिका आन्तरिक मतभेद, कांग्रेसले अन्ततः सहमति र एकताको बाटो रोजेर आफूलाई जोगाएको थियो ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा पार्टीभित्रको प्रतिस्पर्धा स्वस्थ वैचारिक बहसभन्दा बढी शक्ति संघर्षमा केन्द्रित देखिन थालेको छ । विशेष महाधिवेशनपछि उत्पन्न विवाद, महासमिति सदस्यहरूको असन्तुष्टि, अनुशासनका नाममा कारबाही, क्रियाशील सदस्यतामाथिको विवाद र भ्रातृ संस्थाहरूमा बढ्दो तदर्थवादले कांग्रेसभित्र गहिरो असन्तोष पैदा गरेको छ । प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको परिणामले पनि कांग्रेसभित्र आत्मसमीक्षाको आवश्यकता औँल्याएको छ । लामो समयसम्म लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गरेको पार्टीले जनतामा पुरानै स्तरको विश्वास कायम राख्न नसकेको संकेत निर्वाचन परिणामले दिएको छ ।
किन महत्वपूर्ण छ १५ औँ महाधिवेशन ?
आगामी १५ औँ महाधिवेशन कांग्रेसका लागि निर्णायक मोड हो । यो महाधिवेशनले केवल नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने छैन, पार्टी कुन दिशामा अघि बढ्ने भन्ने राजनीतिक मार्गचित्र पनि तय गर्नेछ । यदि महाधिवेशन गुटगत प्रतिशोध, शक्ति प्रदर्शन र एकलौटी निर्णयको माध्यम बन्यो भने कांग्रेस अझ कमजोर बन्न सक्छ । तर यदि यसलाई सहमति, समावेशिता र पुनर्मिलनको अवसर बनाइयो भने कांग्रेस फेरि लोकतान्त्रिक शक्तिको केन्द्र बन्न सक्छ ।
यही कारण अहिले पार्टीभित्र “साझा सहमतिको संयन्त्र” निर्माणको बहस तीव्र भएको छ । स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म सबै पक्षलाई समेटेर निष्पक्ष र विश्वसनीय वातावरण निर्माण गर्न सकिए मात्रै महाधिवेशनले वैधानिकता मात्र होइन, नैतिक स्वीकार्यता पनि पाउनेछ ।
सहकार्य र सहमतिको विकल्प छैन
कांग्रेसको शक्ति सधैं बहुलता र सहमतिमा आधारित रहँदै आएको हो । बीपी कोइरालादेखि गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराईदेखि गिरिजाप्रसाद कोइरालासम्मका नेताहरूले अन्ततः पार्टीलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने प्रयास गरेका थिए । आज पनि कांग्रेसलाई जोगाउने शक्ति कुनै एक गुट वा नेतृत्वमा होइन, साझा सहकार्यमा छ । पार्टीभित्र फरक विचार हुनु स्वाभाविक हो, तर ती विचारलाई संवादमार्फत व्यवस्थापन गर्ने क्षमता नै लोकतान्त्रिक संस्कृतिको आधार हो । अहिले आवश्यकता कसैले कसैलाई समाप्त गर्ने राजनीति होइन, सबैलाई समेट्ने राजनीतिक संस्कारको हो । विशेष गरी युवापुस्ता, पुराना कार्यकर्ता र क्षेत्रीय नेतृत्वबीचको दूरी कम गर्नु कांग्रेसका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ ।
लोकतन्त्र जोगाउन कांग्रेस बलियो हुनैपर्छ
वर्तमान राजनीतिक परिस्थिति पनि कांग्रेसका लागि गम्भीर चुनौतीको विषय बनेको छ । संसदीय अभ्यासमाथि प्रश्न उठिरहेका छन्, राजनीतिक दलहरूमाथि जनविश्वास कमजोर बन्दै गएको छ, नागरिकमा निराशा बढिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा लोकतान्त्रिक प्रणालीको रक्षा गर्न कांग्रेस बलियो, जिम्मेवार र एकताबद्ध हुनु अपरिहार्य छ । यदि कांग्रेस आफैं आन्तरिक द्वन्द्वमा अल्झिरह्यो भने लोकतान्त्रिक शक्ति कमजोर हुनेछ । त्यसको प्रत्यक्ष असर समग्र राजनीतिक प्रणालीमा पर्नेछ । त्यसैले १५ औँ महाधिवेशनलाई केवल नेतृत्व प्रतिस्पर्धाको रूपमा होइन, पार्टी पुनर्निर्माणको राष्ट्रिय अवसरका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता छ ।
नेपाली कांग्रेस आज इतिहास र भविष्यको दोसाँधमा उभिएको छ । विगतको गौरवले मात्र भविष्य सुरक्षित हुँदैन । पार्टीभित्रको विश्वास पुनःस्थापना, कार्यकर्तामा उत्साह, संगठनमा लोकतान्त्रिक अभ्यास र नेतृत्वमा सहमतिको संस्कार निर्माण नगरी कांग्रेस पुनर्जीवित हुन सक्दैन । १५ औँ महाधिवेशन त्यसका लागि अन्तिम होइन, तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण अवसर अवश्य हो । त्यसैले यो महाधिवेशन कसैको जित वा हारको माध्यम होइन, कांग्रेसको बृहत्तर एकताको केन्द्र बन्नुपर्छ । सहकार्य, सहमति र साझा नेतृत्वको मार्ग रोज्न सके मात्रै कांग्रेस फेरि देशको लोकतान्त्रिक आशाको केन्द्र बन्न सक्छ ।
