नेपालीहरुकोे महान चाडपर्व दशैँ तथा तिहार नजिदैँ गर्दा सबै नागरिकहरु गाउँघरमा खुसी फर्किनुपर्ने हो। घरआँगनमा सरसफाइ, नयाँ लुगा किनमेल, मीठोमसिनो खाने तयारी र परदेशिएका आफन्त घर फर्कने प्रतीक्षाले वातावरण उल्लासमय हुनुपर्ने हो। तर यस वर्ष बुढीगण्डकी क्षेत्रमा बाढीपहिरो र भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणालीमा आएको विनाशकारी बाढीले धेरै परिवारको जीवनबाट यही खुसी खोसेको छ। कसैको घर बगाएको छ, कसैको परिवारको सदस्य बेपत्ता बनाएको छ त कसैको वर्षौँको कमाइ र भविष्यको सपना माटोमा मिलाइदिएको छ। सोही कारण यसपालीको चाडपर्व मनाउनेहरुका लागि पनि खल्लो महसुश हुने अनुमान गरिएको छ । सोही कुरा विभिन्न ठाउँबाट घरफर्कने तयारीमा रहेका वासिन्दाहरु बताउँछन् । उनीहरु भन्छन्–यसपालीको दशैँ तिहार विगतको भन्दा अघि खल्लो महसुस हुन्छ । घरपरिवारमा सबैसँग चाडपर्व मज्जाले मनाएपनि सामाजिक संचाल हेरिरहेका बेला मिश्रित सामाग्री प्रसारण भइरहेको बेला भने अलि निमिठो लाग्छ । सो बाढीपहिरोमा परी ज्यान गुमाएका परिवाहरुले दुःखका पीडा वेदनाहरु सार्वजनिक गरिरहेका हुन्छन् भने अन्यले निधारमा रातो टिका र जमरा तथा फूलमाला लगाएका तस्विरहरु सार्वजनिक गरेका हुन्छन् ।
चाडपर्वको रौनक सबैतिर देखिए पनि विपद्ले थला पारेका बस्तीमा भने पीडा, अभाव र अनिश्चितता अझै उस्तै छन्। अरूका घरमा खुसीका दीप बलिरहँदा कतिपय पीडित परिवारको मनमा आफ्ना गुमाएका आफन्त, भत्किएको घर र उजाडिएको बस्तीको सम्झनाले घोचिरहेको छ। उनीहरूका लागि यस वर्षको चाडपर्व उत्सवभन्दा बढी विगतको पीडा सम्झाउने कठोर समय बनेको छ। बुढीगण्डकी क्षेत्रका बाढीपहिरो प्रभावित परिवारका लागि प्राकृतिक विपद् केवल भौतिक संरचनाको क्षति होइन। यो उनीहरूले वर्षौँ लगाएर बनाएको घर, जोडेको सम्पत्ति, खेतीपाती र सामाजिक जीवनसँग गाँसिएको अस्तित्वमाथिको चोट हो। पहिरोले जमिन चिरा पार्दा र बाढीले घरखेत बगाउँदा प्रभावित परिवारको आश्रय मात्र गुमेको छैन, उनीहरूको भविष्यप्रतिको भरोसा पनि कमजोर बनेको छ।
भोटेकोशी र त्रिशूली नदी प्रणालीमा आएको बाढीले पनि यस्तै पीडाको गहिरो छाप छाडेको छ। ल्हेन्दे, भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपासका बस्तीमा आएको विपद्ले जनधन, भौतिक संरचना र पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। कतिपय परिवारले आफ्ना प्रियजन गुमाएका छन् भने कतिपय अझै बेपत्ता आफन्तको खबर पर्खिरहेका छन्।
विपद् आउँदा मानिसले ज्यान जोगाउन घर छाड्छ। तर विपद् सकिएपछि पनि उसको संघर्ष सकिँदैन। बस्ने ठाउँ, खानेकुरा, लत्ताकपडा, बालबालिकाको पढाइ, बिरामीको उपचार र जीविकोपार्जनको चिन्ता एकैपटक आइलाग्छ। चाडपर्वको मुखमा यस्ता समस्यासँग जुधिरहेका परिवारका लागि सामान्य जीवनमा फर्कनु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ।
अरूका घरमा उत्सव, पीडितका आँखामा प्रतीक्षा
चाडपर्वले परिवारलाई एक ठाउँमा ल्याउँछ। टाढा रहेका आफन्त घर फर्कन्छन्, वर्षौँपछि भेटघाट हुन्छ, दुःखसुख साटासाट गरिन्छ। तर बाढीपहिरोले परिवार नै विखण्डित बनाएका वा आफन्तको अवस्था थाहा नपाएका मानिसका लागि यही समय झन् पीडादायी हुन्छ। आफन्तको सम्झना मेटिँदैन, बेपत्ताको प्रतीक्षा टुङ्गिँदैन र भत्किएको घरको ठाउँमा नयाँ घर एकै रातमा ठडिँदैन। राहत पाए पनि गुमाएको जीवन, सम्पत्ति र आत्मीयता फिर्ता आउँदैन। त्यसैले विपद् प्रभावित परिवारको पीडालाई केही राहत सामग्री दिएर वा औपचारिक समवेदना व्यक्त गरेर मात्रै सम्बोधन गर्न सकिँदैन।
चाडपर्वमा नयाँ लुगा लगाउने र मीठो खाने रहर सबैलाई हुन्छ। तर कतिपय प्रभावित परिवारका लागि पेटभरि खान पाउनु, सुरक्षित छानोमुनि रात बिताउन पाउनु र परिवारका सदस्य सुरक्षित हुनु नै ठूलो उपलब्धि बनेको छ। यस्तो अवस्थामा उनीहरूको पीडाप्रति समाजले देखाउने संवेदनशीलता नै मानवीयताको वास्तविक परीक्षा हो।
राहतसँगै पुनःस्थापनाको प्रश्न
विपद्पछि उद्धार र राहत पहिलो आवश्यकता हुन्। तर त्यसपछि प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित आवास, जीविकोपार्जन, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र आधारभूत पूर्वाधारमा पहुँच सुनिश्चित गर्नु राज्यको दीर्घकालीन जिम्मेवारी हो। तत्कालीन राहतले संकटको पहिलो चोट कम गर्न सक्छ, तर पुनःस्थापनाको स्पष्ट योजना नहुँदा प्रभावित परिवार लामो समयसम्म असुरक्षा र अभावमा बाँच्न बाध्य हुन्छन्।
बुढीगण्डकी क्षेत्रका बाढीपहिरो प्रभावित र भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणालीबाट पीडित नागरिकका लागि पनि यही प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ–उनीहरू कहिले सुरक्षित घरमा फर्कन पाउँछन्? गुमेको जीविकोपार्जन कसरी पुनःस्थापित हुन्छ ? बेपत्ता आफन्तको अवस्था नखुलेका परिवारले कहिलेसम्म अनिश्चितता सहनुपर्छ? बालबालिकाको पढाइ र प्रभावित बस्तीको दैनिक जीवनलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउन कस्तो योजना बनाइएको छ ?
यी प्रश्नको जवाफ राहत वितरणको तथ्याङ्कले मात्र दिँदैन। त्यसका लागि पारदर्शी क्षति मूल्याङ्कन, प्रभावितको वास्तविक आवश्यकतामा आधारित सहायता, पुनर्निर्माणको समयसीमा र सरकारी निकायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ। पुनर्निर्माणका योजना कागजमा सीमित नभई पीडितको घरदैलोसम्म पुग्नुपर्छ।
चाडपर्वमा सम्झनुपर्ने नागरिकको पीडा
चाडपर्व सबैको साझा खुसी बन्नुपर्छ। तर समाजको एउटा हिस्साले विपद्का कारण आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न संघर्ष गरिरहेको अवस्थामा उत्सवको अर्थ केवल व्यक्तिगत रमाइलोमा सीमित रहन सक्दैन। विपद् प्रभावित परिवारलाई सम्झनु, उनीहरूको अवस्थाबारे जानकारी लिनु, आवश्यक सहयोग गर्नु र राज्यलाई जवाफदेही बनाउनु पनि चाडपर्वको सामाजिक दायित्व हो। राजनीतिक नेतृत्व, सरकारी निकाय, सामाजिक संस्था, निजी क्षेत्र र आम नागरिकले विपद् प्रभावित परिवारको पीडालाई मौसमी चासोका रूपमा मात्र लिनु हुँदैन। विपद्को समाचार केही दिनपछि ओझेलमा पर्न सक्छ, तर त्यसले दिएको घाउ पीडितको जीवनमा वर्षौँसम्म रहन सक्छ। त्यसैले सञ्चारमाध्यमको ध्यान, सरकारी सक्रियता र सामाजिक सहयोग चाडपर्व सकिएपछि पनि निरन्तर रहनुपर्छ।
बुढीगण्डकीको बाढीपहिरो र भोटेकोशीको बाढी अहिले प्रभावित परिवारका लागि मात्रै होइन, समग्र समाजका लागि पनि मन बिझाउने काँडा बनेका छन्। यी विपद्ले हामीलाई प्रकृतिको शक्ति र मानवीय असुरक्षाको स्मरण गराएका छन्। साथै, विपद्पछि राज्य र समाजले कति जिम्मेवारीपूर्वक पीडितको साथ दिन्छन् भन्ने प्रश्न पनि उठाएका छन्। चाडपर्वको वास्तविक खुसी त्यतिबेला पूर्ण हुन्छ, जब दुःखमा परेका नागरिकले पनि आफू एक्लो नभएको अनुभूति गर्न सक्छन्। बुढीगण्डकी र भोटेकोशीका पीडितका आँखामा आशा फर्काउन राहत, पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणलाई प्राथमिकतामा राख्नु आवश्यक छ। उनीहरूको पीडालाई बिर्सनु भनेको विपद् बिर्सनु मात्र होइन, मानवीय संवेदनशीलता नै कमजोर बनाउनु हो।
