काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन सम्पन्न भएसँगै पार्टीका संस्थापक सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालाको तस्बिर औपचारिक कार्यक्रममा नराखिएको विषयले पार्टीको ऐतिहासिक विरासत र नेतृत्वको व्यवहारमाथि प्रश्न उठाएको छ। पार्टीको आधिकारिक इतिहासमा संस्थापक नेताका रूपमा नाम उल्लेख भए पनि महाधिवेशनका ब्यानर र औपचारिक समारोहमा उनको तस्बिर नदेखिनुले कांग्रेसले आफ्नै इतिहासका पात्रहरूलाई समान सम्मान दिएको छ कि छैन भन्ने बहस जन्माएको छ।
कांग्रेसको इतिहासमा मातृकाप्रसाद कोइराला महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्। उनी २००३ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसका संस्थापक नेतामध्ये एक थिए भने २००६ सालमा नेपाली कांग्रेसको संस्थापक सभापतिका रूपमा निर्वाचित भएका थिए। तर, पार्टीका १४ वटा अघिल्ला महाधिवेशनदेखि १५औँ महाधिवेशनसम्म पनि उनको तस्बिर नराखिएको बताइन्छ।
कांग्रेसका कार्यक्रममा बीपी कोइराला, सुवर्णशमशेर राणा, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालालगायत नेताका तस्बिर राखिँदै आए पनि मातृकाको तस्बिर भने छुट्ने गरेको छ। यसपटक पनि उद्घाटन समारोहमा सभापति गगन थापाले दिवंगत संस्थापक तथा पूर्वसभापतिहरूको तस्बिरमा माल्यार्पण गर्दा मातृकाको तस्बिर देखिएन।
इतिहासमा स्वीकार, व्यवहारमा किन उपेक्षा ?
नेपाली कांग्रेसको आधिकारिक वेबसाइटमा पार्टीको स्थापनासम्बन्धी विवरणमा मातृकाप्रसाद कोइरालाको नाम संस्थापक नेताहरूमध्ये समावेश छ। तर, पार्टीको औपचारिक समारोह र ब्यानरमा उनको तस्बिर नराखिनुको कारणबारे कांग्रेसले सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट पारेको छैन। कांग्रेसका निवर्तमान प्रवक्ता देवराज चालिसेले पनि यस विषयमा आफूलाई कुनै आधिकारिक निर्णयबारे जानकारी नभएको बताएका छन्। उनका अनुसार अघिल्ला महाधिवेशनहरूमा पनि मातृकाको तस्बिर राखिएको देखिँदैन। उनले पार्टीले पुरानै परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएको हुन सक्ने बताए। तर, मातृकाको तस्बिर नराख्ने निर्णय पार्टीले औपचारिक रूपमा गरेको थियो वा यो अभ्यास आफैँ विकसित भएको थियो भन्ने विषय स्पष्ट छैन।
कांग्रेसका पूर्वसहमहामन्त्री गोविन्दराज जोशीले मातृकाप्रसाद कोइरालाले तत्कालीन भारतीय पक्ष र दरबारको स्वार्थअनुकूल काम गर्दै पार्टी विभाजन गरेको आरोपका कारण उनलाई संस्थापक सभापतिको सम्मान नदिइएको हुन सक्ने तर्क गरेका छन्। जोशीका अनुसार २००७ सालको क्रान्तिका क्रममा बीपी कोइरालालाई बाइपास गरेर दिल्लीसँग सम्झौता गरेको भन्ने राजनीतिक बुझाइले पनि मातृकाको पार्टीभित्रको छविमा प्रभाव पारेको हुन सक्छ।
मातृका र बीपीबीचको राजनीतिक मतभेद, पार्टी नेतृत्व र सरकारको अधिकारसम्बन्धी विवाद तथा मातृकाले पछि कांग्रेस छाडेर नेपाल प्रजा पार्टी गठन गरेको घटनाले पार्टीसँग उनको सम्बन्ध जटिल बनेको थियो। यद्यपि, यी राजनीतिक घटनाक्रम नै मातृकाको तस्बिर नराखिनुको कारण हुन् भन्ने पुष्टि गर्ने औपचारिक निर्णय वा लिखित प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन।
कांग्रेसको इतिहासबारे पुस्तक लेखेका डा। जगत् नेपालले संस्थापक सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालालाई बिर्सन खोज्नु उचित नभएको बताएका छन्। उनका अनुसार मातृका र बीपीबीच राजनीतिक दृष्टिकोणमा मतभेद थियो। बीपी जनताको अधिकार स्थापित गर्नुपर्ने पक्षमा थिए भने मातृकाले दरबारलाई पनि विश्वासमा लिएर अघि बढ्नुपर्ने धारणा राख्ने गरेको नेपालको भनाइ छ। तर, राजनीतिक मतभेदकै आधारमा पार्टीको इतिहासमा मातृकाको योगदानलाई ओझेलमा पार्नु उचित नहुने उनी बताउँछन्।
नेपालले कांग्रेसको आधिकारिक इतिहासमा संस्थापकका रूपमा उल्लेख गरिएको व्यक्तिको तस्बिर औपचारिक समारोहमा राख्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका छन्। यसअघि सुवर्णशमशेर राणाको तस्बिर पनि पार्टीका कार्यक्रममा नराखिने गरेको र पटक–पटकको दबाबपछि राख्न थालिएको उदाहरण उनले दिएका छन्। उनका अनुसार मातृकाको तस्बिर नराखिनुको कारण स्पष्ट पार्न पार्टीले ऐतिहासिक अभिलेख र निर्णय सार्वजनिक गर्नुपर्छ। यसलाई सौतेनी पारिवारिक सम्बन्धसँग जोडेर व्याख्या गर्नुको सट्टा राजनीतिक इतिहास र पार्टीका निर्णयका आधारमा विश्लेषण गरिनुपर्छ।
मातृकाको राजनीतिक योगदान
वि.सं. १९६८ पुस १७ गते विराटनगरमा जन्मिएका मातृका कृष्णप्रसाद कोइरालाका जेठा छोरा थिए। उनका भाइहरू बीपी, केशव, तारिणीप्रसाद र गिरिजाप्रसाद कोइराला हुन्। कोइराला परिवारका मातृका, बीपी र गिरिजाप्रसाद नेपालका प्रधानमन्त्री बने। मातृका २००३ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसका संस्थापक नेतामध्ये एक थिए। २००६ सालमा नेपाली कांग्रेसको एकीकरणपछि उनी संस्थापक सभापतिका रूपमा निर्वाचित भएका थिए। २००७ सालमा राणा शासनको अन्त्यपछि बनेको संयुक्त सरकारमा बीपी गृहमन्त्री बनेका थिए। त्यसपछि सरकारको नेतृत्व र पार्टीको भूमिकालाई लिएर कांग्रेसभित्र विवाद बढ्यो। २००८ सालमा मोहनशमशेरले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएपछि मातृका प्रधानमन्त्री बने।
प्रधानमन्त्री पद, पार्टी नेतृत्व र राजनीतिक कार्यदिशालाई लिएर कांग्रेसभित्र मतभेद चर्किएपछि मातृकाले २००९ सालमा कांग्रेस छाडेर नेपाल प्रजा पार्टी गठन गरे। उनी २०१० सालमा पुनः प्रधानमन्त्री बनेका थिए। पछि कूटनीतिक तथा राजनीतिक जिम्मेवारीमा समेत रहेका मातृकाको २०५४ भदौ २६ गते काठमाडौंमा निधन भयो।
उनको राजनीतिक जीवनमा विवाद र मतभेद रहे पनि नेपाली राजनीतिक इतिहासमा उनले निर्वाह गरेको भूमिकालाई पार्टीको अभिलेख र सार्वजनिक स्मृतिमा कसरी समेट्ने भन्ने प्रश्न अहिले पनि सान्दर्भिक छ।
नयाँ नेतृत्वसामु पुरानो प्रश्न
कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनले गगन थापालाई सभापतिमा निर्वाचित गरेको छ। विश्वप्रकाश शर्मा वरिष्ठ उपसभापतिमा निर्विरोध निर्वाचित भएका छन्। महामन्त्रीसहित अन्य पदाधिकारी र केन्द्रीय सदस्यहरूको चयनसँगै पार्टीले नयाँ नेतृत्व पाएको छ। तर, नेतृत्व परिवर्तनसँगै पार्टीभित्रको एकता, इतिहासको पुनर्मूल्यांकन र संस्थापक नेताहरूप्रतिको सम्मानको प्रश्न पनि उठेको छ। जेनजी आन्दोलनपछि नेतृत्व हस्तान्तरण र पार्टी पुनर्गठनको बहस चर्किएको कांग्रेसमा पुराना राजनीतिक विवादले वर्तमानसम्म कस्तो प्रभाव पारिरहेका छन् भन्ने विषयसमेत चर्चामा छ।
मातृकाप्रसाद कोइरालाको तस्बिर नराखिएको विषय केवल एउटा तस्बिरको अनुपस्थितिमा सीमित छैन। यो पार्टीले आफ्नो इतिहासका विवादित र निर्विवाद दुवै पात्रलाई कसरी स्मरण गर्छ, राजनीतिक मतभेद भएका नेताको योगदानलाई कसरी मूल्यांकन गर्छ र संस्थागत सम्मानको मापदण्ड के बनाउँछ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको छ।
कांग्रेसले मातृकालाई संस्थापक सभापतिका रूपमा स्वीकार गरेको हो भने औपचारिक समारोहमा उनको तस्बिर किन राखिँदैन भन्ने प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने देखिन्छ। पार्टीले यसबारे स्पष्ट निर्णय र ऐतिहासिक आधार सार्वजनिक गरेमा लामो समयदेखि उठ्दै आएको प्रश्नको निरूपण हुन सक्छ। राजनीतिक मतभेदका कारण तस्बिर छुटेको हो वा पुरानै परम्पराले निरन्तरता पाएको हो भन्ने विषयमा भने आधिकारिक प्रमाणबिना निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
