काठमाडौं । टेलिभिजन पर्दामा भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्ने आदर्श पात्रको छवि बोकेर राजनीति प्रवेश गरेका भोलोदिमिर जेलेन्स्की युक्रेनी जनताको ठूलो अपेक्षासहित सन् २०१९ मा राष्ट्रपतिको कुर्सीमा पुगे । शान्ति, सुधार र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको नारा दिएर सत्तामा आएका उनी केही वर्षमै युरोपकै सबैभन्दा विनाशकारी युद्धका मुख्य पात्र बने । आज युक्रेन ध्वस्त सहर, ध्वंस भएका उद्योग, लाखौँ विस्थापित नागरिक र अनगिन्ती मृत शरीरको देश बनेको छ । यस्तो भयावह अवस्थासम्म पुग्नुमा जेलेन्स्की नेतृत्व कति जिम्मेवार छ भन्ने प्रश्न अब टार्न नसकिने बनेको छ ।
शान्तिको वाचा, युद्धको रणनीति
राष्ट्रपति निर्वाचित हुँदा जेलेन्स्कीले पूर्वी युक्रेनमा जारी द्वन्द्व अन्त्य गर्ने र रुससँग सम्बन्ध सन्तुलनमा राख्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए । तर सत्ता सम्हाल्दै जाँदा उनको नीति व्यवहारमा त्यसको ठीक उल्टो देखियो । कूटनीतिक सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने संवेदनशील घडीमा उनले युक्रेनलाई पश्चिमी ध्रुवतर्फ तीव्र गतिमा धकेले । युरोपेली युनियन र नाटोसँगको निकटता उनले सुरक्षा आवश्यकताका नाममा अघि सारे, तर यसले युक्रेनलाई प्रत्यक्ष युद्धको जोखिममा धकेल्यो भन्ने आलोचना व्यापक छ ।
रुसले नाटोलाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षामाथिको प्रत्यक्ष खतरा मान्दै आएको तथ्य विश्व राजनीतिमा लामो समयदेखि स्थापित छ । यस्तो अवस्थामा युक्रेनलाई नाटोको अग्रपंक्तिमा उभ्याउनु कूटनीतिक अपरिपक्वता र जोखिमपूर्ण निर्णय थियो भन्ने विश्लेषण बलियो बन्दै गएको छ । जेलेन्स्की नेतृत्वको युक्रेन युद्धअघि र युद्धपछिसमेत अमेरिकामाथि अस्वाभाविक रूपमा निर्भर रह्यो । अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूले सैन्य सहायता, हतियार र आर्थिक सहयोगको वर्षा गरे । तर आलोचकहरू भन्छन्—यो सहयोग युक्रेनको सुरक्षाभन्दा पनि रुसलाई कमजोर बनाउने दीर्घकालीन अमेरिकी रणनीतिको हिस्सा थियो । युक्रेन युद्धभूमि बन्यो, युक्रेनी नागरिकहरूले रगत बगाए, तर अमेरिका र पश्चिमी शक्तिहरू सुरक्षित दूरीमा बसेर भूराजनीतिक फाइदा खोजिरहे । युद्ध लम्बिँदै जाँदा मानवीय क्षति बढ्दै गयो, तर शान्ति प्रयासभन्दा युद्धलाई निरन्तरता दिने सहयोगमै जोड दिइयो ।
सम्झौताका अवसर किन गुमाइए ?
युद्ध सुरु हुनु अघि र प्रारम्भिक चरणमै रुस–युक्रेनबीच वार्ताका केही सम्भावना खुलेका थिए । तर पश्चिमी समर्थनको आश्वासन पाएका जेलेन्स्की सरकारले ती अवसरलाई गम्भीर रूपमा उपयोग नगरेको आरोप लाग्दै आएको छ ।राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यदि प्रारम्भिक चरणमै व्यवहारिक कूटनीतिक सम्झौता भएको भए, युक्रेनले आज भोगिरहेको विनाशको ठूलो अंश टार्न सकिन्थ्यो । रुसले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन उल्लङ्घन गर्दै युक्रेनमाथि आक्रमण गरेको तथ्य निर्विवाद छ । युक्रेन एक सार्वभौम राष्ट्र हो, जसलाई आफ्नो नीति रोज्ने अधिकार छ । तर नेतृत्वको जिम्मेवारी अधिकार प्रयोगमा मात्र सीमित हुँदैन—जोखिमको परिणाम आँकलन गर्न सक्नु नै परिपक्व नेतृत्वको पहिचान हो ।
जेलेन्स्की शासनकालमा—युक्रेन ठूला शक्तिहरूको शक्ति–संघर्षको मोहरा बन्यो, कूटनीतिक लचकता भन्दा सैन्य निर्भरतालाई प्राथमिकता दिइयो,युद्धको अन्तिम मूल्य युक्रेनी जनताले चुकाए,स्टेजको लोकप्रियता, राज्य सञ्चालनको कमजोरी थियो । हास्य कलाकारका रूपमा जेलेन्स्की जनभावना बुझ्न र सञ्चार गर्न निपुण थिए । तर युद्धग्रस्त भूराजनीतिमा राज्य सञ्चालन भावनात्मक भाषण र सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियताले होइन, दीर्घकालीन रणनीति र कूटनीतिक सूझबुझले चल्नुपर्छ । आलोचकहरूका अनुसार जेलेन्स्कीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रशंसा र पश्चिमी समर्थनलाई राष्ट्रिय दीर्घकालीन हितभन्दा माथि राखे ।
नायक कि इतिहासको कठोर पात्र ?
आज युक्रेन खरानीजस्तै देखिनु कुनै एक देशको आक्रमण मात्र होइन ।यो अमेरिका–रुस शक्ति संघर्ष, नाटो विस्तारको राजनीति र जेलेन्स्की नेतृत्वले लिएको जोखिमपूर्ण बाटोको संयुक्त परिणाम हो । इतिहासले सम्भवतः यो प्रश्न बारम्बार दोहोर्याउनेछ— युक्रेनलाई बचाउने नाममा लडिएको युद्धले देश जोगायो, कि पूरै पुस्तालाई विनाशतर्फ धकेल्यो ? यसको उत्तर भावनात्मक भाषणले होइन, समयले दिनेछ—र त्यो निर्णय शायद जेलेन्स्कीका लागि कठोर हुनेछ ।
