के नेपालको कृषि प्रणालीलाई दक्षिण कोरियाली मोडेलमा रुपमान्तरण गर्न संभव छैन् ?

दक्षिण कोरिया आज विश्वको विकसित राष्ट्रहरूमध्ये एक हो–उद्योग, प्रविधि र कृषि उत्पादन सबै क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको देश। तर केही दशकअघि यही देश युद्ध, गरिबी र खाद्य संकटसँग जुधिरहेको थियो। रोचक कुरा के छ भने, त्यतिबेला नेपालजस्ता देशहरूले समेत कोरियालाई सहयोग गरेका थिए। आज परिस्थिति उल्टिएको छ—कोरिया विकसित राष्ट्र बनेको छ भने नेपाल अझै कृषि आधारित अर्थतन्त्र हुँदाहुँदै पनि आत्मनिर्भर बन्न संघर्षरत छ। आज नेपालले नेपालको कृषि प्रणालाई दक्षिण कोरियाली मोडेलमा रुपान्तरण गर्न नसक्दा हजारौँ नेपाली सोही देशमा रोजगारीका लागि जान बाध्य छन् । कोहीको समयमा भिषा नलाग्ने कारण अन्योलमा समय बिताउन बाध्य छन्। नेपाल कृषि प्रधान देशको सुचीमा छ तर निर्यात भन्दा आयात बढि गरिरहेको छ । अर्गानिक नेपाल फ्रेमवर्क ल्याउन सकेको छैन् ।  ग्रामिण क्षेत्रमा अर्गानिक कृषि उपजहरु पाइन्छन्, तर ती अर्गानिक कृषि उपजहरु सहजै ठूला व्यापारीक केन्द्रमा र ठुला–ठूला शहरमा पुग्न सकेका छैनन्,सोही कारण शहरी बजार भएका क्षेत्रमा बसोवास गर्ने नागरिकहरु विषादियुक्त खानेकुरा खान बाध्य छ । ग्रामिण क्षेत्रमा ६०/७० वर्षका वृद्धवृद्धा बुबा– तथा युवाहरुले उत्पादन गरेका कृषि सामाग्रीहरु बिक्रि नहुने र बारीमैँ कुहिएर जाने अवस्थाका कारण तनावमा छन् । सरकारले र सम्बन्धित निकायहरुले यस्ता विषयहरुलाई प्राथमिकता दिन नसक्दा दिनप्रतिदिन बसाईँसराई र खेतबारी बाँझोँ हुने समस्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ ।

यही सन्दर्भमा प्रश्न उठ्छ-के नेपालले दक्षिण कोरियाको कृषि मोडेल अपनाएर रूपान्तरण गर्न किन सक्दैन्  ?

१. विगतको दक्षिण कोरिया: गरिबीबाट संघर्ष

१९५०–५३ को Korean War पछि दक्षिण कोरिया पूर्ण रूपमा ध्वस्त अवस्थामा पुगेको थियो।

• कृषि परम्परागत र उत्पादन न्यून

• किसान गरिबीको चक्रमा

• खाद्यान्न आयातमा निर्भरता

• ग्रामीण क्षेत्र अत्यन्त पछाडि थियाे । त्यतिबेला कोरियाको अवस्था आजको नेपालको ग्रामीण अवस्थासँग तुलना गर्न सकिने खालको थियो।

 नेपालबाट सहयोग: इतिहासको कम चर्चित पाटो

इतिहासका केही अभिलेख अनुसार, कोरियाको संकटको समयमा नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमार्फत खाद्यान्न र शान्ति स्थापनामा योगदान गरेको थियो।

• संयुक्त राष्ट्रसंघमार्फत नेपाली सैनिक सहभागिता

• खाद्यान्न सहयोगको प्रतीकात्मक भूमिका

• दुई देशबीच प्रारम्भिक मित्रताको आधार

आजको सन्दर्भमा हेर्दा, त्यो समयको सहयोग अहिले उल्टिएको अवस्था देखिन्छ—कोरिया सहयोगदाताको भूमिकामा छ।

आजको दक्षिण कोरिया: आधुनिक कृषि र समृद्धि

दक्षिण कोरियाले १९७० को दशकमा(नयाँ गाउँ आन्दोलन) सुरु गर्‍यो। यही कार्यक्रमले कृषि र ग्रामीण जीवन परिवर्तन गर्‍यो।

मुख्य उपलब्धि:

• पूर्ण यान्त्रिकीकरण

• स्मार्ट कृषि (IoT, AI प्रयोग)

• सहकारी प्रणाली बलियो

• किसानलाई सरकारी अनुदान र तालिम

• उत्पादनमा आत्मनिर्भरता

आज कोरिया थोरै जमिन भएर पनि उच्च उत्पादन गर्ने देश बनेको छ।

नेपालको वर्तमान अवस्था: सम्भावना र चुनौती

नेपाल कृषि प्रधान देश भए पनि अवस्था चुनौतीपूर्ण छ:

• परम्परागत खेती प्रणाली

• सानो टुक्रे जग्गा

• यान्त्रिकीकरणको कमी

• युवा विदेश पलायन

• उत्पादनभन्दा आयात बढी तर सम्भावना पनि उत्तिकै छ—उपजाउ जमिन, विविध हावापानी, जैविक उत्पादनको अवसर।

के कोरियाली मोडेल नेपालमा सम्भव छ ?

सीधै कोरियाको मोडेल नक्कल गर्नु सम्भव छैन, तर “अनुकूलन” भने सम्भव छ।

साना किसानलाई सहकारीमा जोड्ने, प्रविधिमा लगानी

• स्मार्ट सिंचाइ

• आधुनिक बीउ

• कृषि मेसिन

 सरकार–किसान साझेदारी

• अनुदान, बीमा, न्यूनतम समर्थन मूल्य

• कृषि शिक्षा र तालिम

ग्रामीण विकास अभियान : कोरियाको  जस्तै अभियान“आफ्नो गाउँ आफैं बनाउने” सोच।

युवा आकर्षण :कृषिलाई “करियर” बनाउने– टेक्नोलोजी, स्टार्टअप, एग्री–बिजनेस।

दक्षिण कोरियाको यात्रा गरिबीबाट समृद्धिसम्मको प्रेरणादायी कथा हो। नेपालसँग पनि स्रोत, जनशक्ति र सम्भावना छ–तर अभाव छ त केवल योजना, इच्छाशक्ति र कार्यान्वयनको।

त्यसैले प्रश्न “सम्भव छ कि छैन” भन्दा पनि अब प्रश्न यस्तो हुनुपर्छ –नेपालले कहिले सुरु गर्छ ? यदि सही नीति, प्रविधि र प्रतिबद्धता अपनाइयो भने, नेपालले पनि कृषि क्षेत्रमा कोरियाजस्तै परिवर्तन ल्याउन सक्छ–ढिलो भए पनि असम्भव भने पक्कै होइन।

कोरियाली मोडेलतर्फ नेपाली कृषि रूपान्तरण रास्वपा सरकारको प्राथमिकता बन्नु पर्ने

नेपालको कृषि प्रणाली रूपान्तरणको बहस फेरि केन्द्रमा आएको छ। विशेषतः सम्भावित सरकारको नेतृत्व गर्न सक्ने राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का लागि कृषि सुधार ‘टेस्ट केस’ बन्न सक्ने विषय हो। दक्षिण कोरियाले देखाएको सफल मोडेलबाट सिक्दै नेपालले कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, उत्पादनमुखी र व्यवसायिक बनाउने अवसर अझै बाँकी छ।

किन कोरियाली मोडेल सान्दर्भिक छ ?

दक्षिण कोरियाले Saemaul Undong मार्फत ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई जगेर्ना मात्र गरेन, त्यसलाई आधुनिक र आत्मनिर्भर बनायो।

• साना किसानलाई संगठित गरियो

• प्रविधि गाउँमै पुर्‍याइयो

• सरकार–समुदाय सहकार्य बलियो बनाइयो

यही तीन आधार आज पनि नेपालका लागि सान्दर्भिक छन्।

रास्वपा सरकारको सम्भावित भूमिका

. कृषि ‘मिशन मोड’ मा

रास्वपाले कृषि सुधारलाई सामान्य कार्यक्रम होइन, राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।

• ५–१० वर्षको स्पष्ट रोडम्याप

• उत्पादन, बजार र निर्यात जोडिएको योजना

. सहकारी र क्लस्टर खेती

नेपालको टुक्रे जग्गा ठूलो समस्या हो।

• किसानलाई सहकारीमा आबद्ध गर्ने

• ‘क्लस्टर फार्मिङ’ (एउटै क्षेत्रमा एउटै बाली)

• उत्पादन लागत घटाउने, बजार सजिलो बनाउने

. प्रविधि र यान्त्रिकीकरण

कोरियाले जस्तै नेपालले पनि:

• सस्तो कृषि मेसिन उपलब्ध गराउने

• ड्रिप इरिगेशन, ग्रीनहाउस प्रवर्द्धन

• डिजिटल कृषि (मौसम, बजार सूचना)

रास्वपाले “टेक–ड्रिभन कृषि” लाई प्राथमिकता दिन सक्छ।

. युवा केन्द्रित कृषि नीति

नेपालमा युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन्।

• कृषि स्टार्टअपलाई अनुदान

• कृषि उद्यमीलाई कर छुट

• ‘फार्मिङ = व्यवसाय’ भन्ने सोच विकास गर्न आवश्यक छ ।

. बजार र मूल्य सुनिश्चितता

किसानको सबैभन्दा ठूलो समस्या उत्पादन होइन—बजार हो।

• न्यूनतम समर्थन मूल्य

• सरकारी खरिद प्रणाली

• भण्डारण र कोल्ड स्टोरेज

. स्थानीय सरकारसँग सहकार्य

संघीय संरचनालाई उपयोग गर्दै:

• पालिकास्तरमा कृषि योजना

• स्थानीय उत्पादनलाई ब्रान्डिङ

• “एक पालिका–एक उत्पादन” रणनीति

मुख्य चुनौतीहरू

रास्वपाले यी कुराहरूलाई पनि सम्बोधन गर्नैपर्छ:

• नीति निरन्तरता (सरकार फेरिए पनि योजना नरोकिने)

• भ्रष्टाचार नियन्त्रण

• दक्ष जनशक्ति अभाव

• बजेट कार्यान्वयन कमजोरी

दक्षिण कोरियाले देखाएको बाटो नेपालका लागि प्रेरणा हो, नक्कल गर्ने ढाँचा होइन। तर सही नीति, प्रविधि र इच्छाशक्ति भए नेपालले पनि कृषि क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याउन सक्छ। अब जिम्मेवारी सम्भावित नयाँ नेतृत्वको हो –विशेषतः राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता दलहरूले नाराभन्दा काममा,योजनाभन्दा कार्यान्वयनमा,र राजनीतिभन्दा परिणाममा ध्यान दिन सके भने–नेपालको कृषि प्रणालीलाई कोरियाली स्तरतर्फ लैजान असम्भव छैन।

दक्षिण कोरियाको कृषि प्रणाली कस्तो छ ?

दक्षिण कोरिया सानो भू–भाग भएको देश भए पनि अत्यन्त आधुनिक, प्रविधिमैत्री र उत्पादनमुखी कृषि प्रणाली अपनाएको राष्ट्र हो। यहाँको कृषि परम्परागत होइन-“स्मार्ट” र “व्यवसायिक” मोडेलमा आधारित छ।

१. स्मार्ट र प्रविधिमा आधारित कृषि

दक्षिण कोरियामा कृषि अहिले टेक्नोलोजी–ड्रिभन छ।

• IoT (सेन्सर) बाट माटो, तापक्रम, पानी नियन्त्रण

• ग्रीनहाउस र इनडोर खेती

• AI र डेटा प्रयोग गरी उत्पादन वृद्धि

 किसानले मोबाइलबाटै खेतको अवस्था हेर्न सक्छन्।

२. पूर्ण यान्त्रिकीकरण

कोरियामा श्रमको सट्टा मेसिन प्रयोग हुन्छ।

• ट्र्याक्टर, हार्भेस्टर, रोपाइँ मेसिन

• सानो जमिन भए पनि मेसिन अनुकूल खेती

यसले उत्पादन लागत घटाउँछ र समय बचाउँछ।

३. सहकारी र संगठित खेती

दक्षिण कोरियामा किसानहरू व्यक्तिगत रूपमा होइन, समूहमा काम गर्छन्।

• बलियो सहकारी प्रणाली

• सामूहिक उत्पादन र बजारीकरण

• सरकार र सहकारीबीच नजिक सहकार्य

 किसानले बजारको जोखिम कम भोग्छन्।

४. सरकारी सहयोग र सुरक्षा

सरकारले कृषि क्षेत्रलाई उच्च प्राथमिकता दिएको छ।

• अनुदान (Subsidy)

• न्यूनतम समर्थन मूल्य

• कृषि बीमा

• तालिम र प्राविधिक सहयोग

 किसानलाई जोखिम कम र आम्दानी सुनिश्चित हुन्छ।

५. उच्च उत्पादन, सीमित जमिन

कोरियाको जमिन कम छ तर उत्पादन धेरै।

• Intensive farming (घना उत्पादन)

• उन्नत बीउ र मल

• वर्षमा धेरै बाली उत्पादन

 “कम जमिन, बढी उत्पादन” को उत्कृष्ट उदाहरण।

६. ग्रामीण विकाससँग जोडिएको कृषि

कोरियाको Saemaul Undong अभियानले गाउँ नै परिवर्तन गर्‍यो।

• सडक, सिंचाइ, भण्डारण विकास

• गाउँलाई आत्मनिर्भर बनाउने अभियान

• किसानको जीवनस्तर उकासियो

दक्षिण कोरियाको कृषि प्रणालीको मुख्य विशेषता:
✔ प्रविधि आधारित
✔ यान्त्रिकीकरण
✔ सहकारी संरचना
✔ बलियो सरकारी समर्थन
✔ उच्च उत्पादन क्षमता

यसैले कोरिया कृषि मात्र होइन, “कृषि–व्यवसाय” मा सफल देश बनेको छ। नेपालका लागि सिकाइ: कृषि परम्परागत तरिकाबाट आधुनिक, प्रविधिमैत्री र बजारमुखी बनाउनु नै भविष्यको बाटो हो।

किन गरिब छ नेपाल र ग्रामीण बस्तीहरू?