नेपाल प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक विविधता र मेहनती जनशक्तिले भरिपूर्ण देश हो। तर यति सम्भावना हुँदाहुँदै पनि धेरै नेपाली—विशेषगरी ग्रामीण बस्तीमा बस्ने नागरिक—आज पनि गरिबीको चक्रबाट बाहिर निस्कन संघर्ष गरिरहेका छन्। आखिर किन?
१. रोजगारीको अभाव र वैदेशिक निर्भरता
नेपालमा उद्योग, उत्पादन र ठूला लगानीका अवसर सीमित छन्। कृषि मुख्य पेशा भए पनि परम्परागत तरिकाले गरिने खेतीबाट पर्याप्त आम्दानी हुँदैन। परिणामतः लाखौं युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन्। रेमिटेन्सले अर्थतन्त्र धानिरहेको भए पनि यसले दिगो विकासको आधार तयार गर्न सकेको छैन। नेपाल आयातमुखी बनेको छ । सरकारले किसानहरुलाई प्रोत्साहन र उत्पादन गरेका सामाग्रीहरु विक्रि वितरणको जिम्मा नलिने प्रमूख कारण उत्पादन कम हुने गर्छ । विशेष गरी नेपालमा भएका प्रयाप्त स्रोत र साधनको उचित प्रयोगले मान्यता नपाउँदा नेपाल हरेक पक्षमा पछि परेको परिभाषा सबैतिर सुन्न सकिन्छ । किसानले ग्रामिण बस्तीहरुमा उत्पादन गरेका खाद्य सामाग्रीहरु प्रयाप्त बजार र विक्रिवितरण नहुँदा खेर जाने गरेको यर्थाथता तितो छ ।
२.कमजोर पूर्वाधार
धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा सडक, बिजुली, सिँचाइ, स्वास्थ्य चौकी र गुणस्तरीय विद्यालयको पहुँच अझै अपुग छ। यातायात र बजारको पहुँच नभएपछि किसानले उत्पादन बेच्न सक्दैनन्, विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा पाउँदैनन्, र साना व्यवसाय बढ्न सक्दैनन्। पूर्वाधार अभावले विकासको गति सुस्त बनाएको छ।
३.शिक्षा र सीपको कमी
शिक्षामा पहुँच बढे पनि गुणस्तर र व्यावसायिक सीप अभाव कायमै छ। ग्रामीण क्षेत्रमा प्राविधिक शिक्षा र तालिम केन्द्र सीमित छन्। सीप नहुँदा स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्न गाह्रो हुन्छ।
४. राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत कमजोरी
विगतका वर्षहरूमा सरकार परिवर्तन, नीतिगत अस्थिरता र कार्यान्वयन कमजोर हुँदा दीर्घकालीन विकास योजनाहरू प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न सकेनन्। बजेट छुट्याइए पनि सही ढंगले कार्यान्वयन नहुँदा अपेक्षित परिणाम आउन सकिरहेको छैन् ।
५. कृषि निर्भर अर्थतन्त्र
नेपालको ठूलो जनसंख्या कृषि क्षेत्रमा निर्भर छ। तर साना टुक्रे जग्गा, आधुनिक प्रविधिको अभाव, मौसममा निर्भरता र बजार व्यवस्थापन कमजोर हुँदा कृषि उत्पादनले जीवनस्तर उकास्न सकेको छैन। नेपालको कृषि प्रणालीलाई दक्षिण कोरियाली मोडेलमा लैजाने र उत्पादन निर्यातमा सरकारले जोड दिने हो भने नेपालीहरुको सामाजिक आर्थिक स्तर सुध्रन समय लाग्ने थिएन्। नेपाल सरकारले मानव स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा रोगी बनाउने धुम्रपान चुरोट ,बिडी तथा सुर्तीजन्य पर्दाथले वैधानिकता दिएकाे छ । सोही कारण नेपालमा क्यान्सरका बिरामीहरुको संख्या बढ्दो छ । नेपालमा क्यान्सर जस्तो रोग निको पार्ने र सयौँ संख्यामा औषधी उत्पादन गर्न सकिने, नागरिकहरुलाई रोजगारीमा जोड्न सकिने ,किसानहरुको सामाजिक आर्थिक अवस्था सुधारमा प्रमूख भूमिका खेल्ने गाँजालाई वैधानिकता दिने कानुन बनाउन सकेको छैन्, हरियो सुनको रुपमा चिनिने गाँजालाई लागुऔषधको सुचीबाट हटाएर अमेरिका,भारत,जर्मन जस्ता १६० भन्दा बढी विकसित राष्ट्रहरुले खबौँ डलर कमाइरहेका छन् । तर नेपाल भने अझै नागरिकको स्वास्थ्यमाथि खेलवाड गरिरहेको सुर्तीजन्य पदार्थ विक्रिवितरण वैधानिकता दिएर, गाँजालाई प्रतिबन्ध लगाएर । अब यस्ता विषयमा तीन करोड नेपालीले खरो बहस उठाउन आवश्यक छ । यस्ताे अावाज नउठाएसम्म हामी नेपाली जो स्रोत र साधन भएकाहरु र राज्यको दमनमा परेर बस्रदा हामिले नै हो दुःख पाउने । जेन(जी) युवाहरुका साथै आम देशदेखी विदेशसम्म बसेका नेपाली नागरिकहरुले अब जेन(जी) मोमेन्ट झैँ यो आवाजलाई सामाजिक संजाल र प्रत्यक्ष नाराका रुपमा अघि बढाउन ढिलो गर्नुहुँदैन् ।
६. प्राकृतिक विपत्ति र भौगोलिक चुनौती
पहाडी र हिमाली भौगोलिक बनावटले पूर्वाधार विकास महँगो र कठिन बनाएकाे छ । बाढी, पहिरो, भूकम्प जस्ता विपत्तिले ग्रामीण क्षेत्रलाई बारम्बार क्षति पुर्याउँछन्, जसले गरिबीलाई थप गहिरो बनाउँदै लगेको देखिन्छ ।
समाधान के हुन सक्छ ?
नेपालमा उत्खन्न गर्न सकिने र विभिन्न स्रोतको पहिचान,प्रशोधन र निर्यात
ग्रामीण क्षेत्रमा पूर्वाधार र डिजिटल पहुँच विस्तार
कृषि आधुनिकीकरण र मूल्य श्रृंखला विकास
स्थानीय उद्योग र पर्यटन प्रवर्द्धन
प्राविधिक शिक्षा र सीप विकासमा लगानी
पारदर्शी र दीर्घकालीन नीतिगत स्थिरता
नेपाल गरिब हुनु यसको नियति होइन, यो व्यवस्थापन, अवसर र नीतिको प्रश्न हो। यदि ग्रामीण विकासलाई केन्द्रमा राखेर दिगो योजना कार्यान्वयन गरियो भने, नेपालका गाउँहरू आत्मनिर्भर र समृद्ध बन्न सक्ने सम्भावना अझै बलियो छ।
