चुनावको मौसममा, राजनीतिक दलहरूले जनतालाई आकर्षित गर्न धेरै वाचाहरू
गर्छन्, तर एक पटक सत्तामा पुगेपछि, यी वाचाहरू अधुरा रहन्छन्। कविहरूले
राजनीतिक दलहरूलाई पनि मिल्ने वाचाहरूमा कविता लेखेका छन्।
चुनाव जीतने के बाद राजनीतिक पार्टियों से जनता कहती है कि –
बरसों हुए न तुम ने किया भूल कर भी याद।
वादे की तरह हम भी फ़रामोश हो गए।जलील मानिकपुरी
लगातार टूटते वादों के लिए।
तिरे वादों पे कहाँ तक मिरा दिल फ़रेब खाए।
कोई ऐसा कर बहाना मिरी आस टूट जाए।
– फ़ना निज़ामी कानपुरी
चुनाव जीतने से पहले जनता का विश्वास।
क़सम जब उस ने खाई हम ने एतबार कर लिया।
ज़रा सी देर ज़िंदगी को ख़ुश-गवार कर लिया।
– महशर इनायतीचूंकि सभी पार्टियां एक सी नहीं होतीं।
हर-चंद एतबार में धोके भी हैं मगर।
ये तो नहीं किसी पे भरोसा किया न जाए।
– जाँ निसार अख़्तर
सच! आदतन ।
आदतन तुम ने कर दिए वादे।
आदतन हम ने ए'तिबार किया।
– गुलज़ारये एक प्रश्न है
आप की क़समों का और मुझ को यक़ीं।
एक भी वादा कभी पूरा किया।
– शोख़ अमरोहवी
बताओ भला
क्यूँ पशेमाँ हो अगर वादा वफ़ा हो न सका।
कहीं वादे भी निभाने के लिए होते हैं।– इबरत मछलीशहरी
ऐ राजनेताओं
जो तुम्हारी तरह तुम से कोई झूटे वादे करता।तुम्हीं मुंसिफ़ी से कह दो तुम्हें एतिबार होता।
– दाग़ देहलवीजब लगा कि वादे शायद पूरे होंगे ।
झूटे वादों पर थी अपनी ज़िंदगी।
अब तो वो भी आसरा जाता रहा।
– अज़ीज़ लखनवी
लम्बे-लम्बे वादे।
तुझ को देखा तेरे वादे देखे।
ऊँची दीवार के लम्बे साए।
– बाक़ी सिद्दीक़ी
निर्वाचन लोकतन्त्रको उत्सव मात्र होइन, जनताले आफ्नो विवेक, चेतना रजिम्मेवारी प्रयोग गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण घडी हो । तर विडम्बना के छ भने हरेक निर्वाचनमा भावनात्मक नाराले विवेकलाई छेक्ने, सहानुभूति र आक्रोशले निर्णयलाईनिर्देशित गर्ने प्रवृत्ति अझै पनि बलियो देखिन्छ । अहिले पनि निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा धेरै राजनीतिक दल र केही स्वतन्त्र उम्मेदवारहरू विकासका ठोस योजनाभन्दा भावनात्मक अपिल, विगतका पीडा र व्यक्तिगत कथा बोकेरमतदाताको मन जित्ने प्रयासमा छन् । यस्तो अवस्थामा सचेत मतदाताले अब भावनामा होइन, तथ्य र क्षमतामा आधारित निर्णय गर्नुपर्ने समय आएको छ । मतदान केवल अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो । पाँच वर्षका लागि प्रतिनिधि छान्दा मतदाताले आफ्नो व्यक्तिगत रिस, मोह, जातीय भावना, आफन्तको दबाब वा सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएका भ्रममा बहकिएर निर्णय गर्नु मुलुक र आफ्नै भविष्यप्रति अन्याय हो । आजको निर्वाचनमा उम्मेदवारले कति सडक बनायो वा कति बजेट ल्यायो भन्ने मात्र होइन, उसले नीति निर्माणमा कस्तो
भूमिका खेल्न सक्छ, संसदमा कति प्रभावकारी रूपमा आवाज उठाउन सक्छ, दीर्घकालीन विकासका लागि कस्तो दृष्टिकोण राख्छ भन्ने विषय निर्णायक हुनुपर्छ
।
विकास भन्नासाथ भौतिक संरचना मात्र बुझ्ने गलत मानसिकताबाट अब बाहिर निस्कनैपर्छ । विकास भनेको सुशासन हो, पारदर्शिता हो, उत्तरदायित्व हो र दीर्घकालीन नीति हो । उम्मेदवारसँग यी विषयमा स्पष्ट धारणा छ कि छैन, ऊ सदनमा बसेर कानुन निर्माणको प्रक्रियामा कति गम्भीर हुन सक्छ, राष्ट्रिय हितका सवालमा कति अडिग रहन सक्छ भन्ने प्रश्न मतदाताले आफैंसँग गर्नुपर्छ । केवल लोकप्रिय भाषण, भावुक कथा र क्षणिक उत्तेजनाले अब देश चल्दैन । अर्कोतर्फ पछिल्लो समय ‘नयाँ’ भन्ने शब्द स्वयंमा ठूलो भ्रम बनेको छ । नयाँ दल, नयाँ अनुहार वा नयाँ उम्मेदवार भन्दैमा सबै स्वतः योग्य हुन्छन् भन्ने कुनै आधार छैन । नयाँ हुनु भनेको अनुभवहीन हुनु पनि हुनसक्छ । राजनीतिक पृष्ठभूमि, सार्वजनिक जीवनमा गरेको योगदान, नैतिकता र दृष्टिकोण नजाँचीकन केवल नयाँपनको आकर्षणमा मतदान गर्नु भोलि महँगो पर्न सक्छ । के ती उम्मेदवारले कहिल्यै सामूहिक हितका लागि काम गरेका छन् रु के उनीहरूमा नीति, संविधान र लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति प्रतिबद्धता छ ? कि सत्ता र प्रसिद्धिको लोभमा राजनीतिमा प्रवेश गरेका हुन् ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु मतदाताको कर्तव्य हो । राजनीति कुनै प्रयोगशाला होइन जहाँ असफल प्रयोग गरेर फेरि अर्को परीक्षण गर्न सकियोस् । एक पटक गलत प्रतिनिधि छानियो भने त्यसको मूल्य पूरै समाजले तिर्नुपर्छ ।
सदनलाई व्यक्तिगत स्वार्थ, प्रचार र उन्मादको थलो बनाउने प्रवृत्तिले लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ । संसदभित्रको अराजकता, मर्यादाहीन व्यवहार र गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिले केवल क्षेत्रकै होइन, राष्ट्रकै छवि धूमिल बनाउँछ । त्यसैले मतदाताले उम्मेदवारको बोली मात्र होइन, उसको आचरण, सोच र अघिल्लो भूमिकालाई पनि गम्भीरतापूर्वक मूल्यांकन गर्नुपर्छ । पुराना दलका उम्मेदवारको हकमा पनि अन्ध समर्थन उचित हुँदैन । विगतमा गम्भीर प्रकृतिका भ्रष्टाचार, अनियमितता वा नैतिक रूपमा दागी ठहरिएका उम्मेदवारहरूलाई पार्टीको नाममा पुनः जिताउनु लोकतन्त्रप्रतिकै धोका हो । तर यसो भन्दैमा सबै पुराना दलका उम्मेदवार अयोग्य हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष पनि गलत हुन्छ ।
लामो समय भूगोलसँग जोडिएर काम गरेका, योजना र तथ्यका आधारमा विकासको खाका प्रस्तुत गर्न सक्ने, कठिन परिस्थितिमा पनि जनताको पक्षमा उभिन सकेका व्यक्तिहरू आज पनि मतदाताको भरोसाका पात्र हुन् । विकासको राजनीति निरन्तरतामा आधारित हुन्छ । हिजो सुरु गरेका योजनालाई आज टुंग्याउने र भोलिको दिशाका लागि नयाँ सोच अघि सार्ने क्षमता भएका उम्मेदवारलाई अवसर दिनु नै विवेकपूर्ण निर्णय हो । केवल परिवर्तनको नाममा स्थायित्व भत्काउने वा केवल स्थायित्वको नाममा असफलतालाई दोहो¥याउने दुवै प्रवृत्ति घातक छन् । त्यसैले मतदाताले सन्तुलन खोज्नुपर्छ । अनुभव र नवीनता, आलोचना र निरन्तरता, आशा र यथार्थबीचको सन्तुलन नै स्वस्थ लोकतन्त्रको आधार हो ।
मतदान गर्दा, कसैले पनि पार्टीलाई हेर्नु हुँदैन। उम्मेदवारलाई मात्र हेर्नु पर्छ। जुनसुकै विधानसभा वा लोकसभा क्षेत्रमा तपाईं मतदान गर्न जाँदै हुनुहुन्छ, त्यहाँ चुनाव लड्ने सबै उम्मेदवारहरूको बारेमा विस्तृत रूपमा पत्ता लगाउनुहोस्। उनीहरूमा निम्न गुणहरू हुनुपर्छ। उहाँ राम्रो व्यक्तित्व भएको व्यक्ति हुनुपर्छ। ऊ त्यो विधानसभा वा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्रको बासिन्दा हुनुपर्छ। ऊ शिक्षित व्यक्ति हुनुपर्छ। ऊ इमान्दार हुनुपर्छ। ऊमा आपराधिक प्रवृत्ति हुनुहुँदैन। ऊ बलियो व्यक्ति हुनुहुँदैन। मानिसहरूलाई उनीसम्म पुग्न सजिलो हुनुपर्छ। उसको परिवारमा पनि आपराधिक प्रवृत्ति हुनुहुँदैन। ऊ सामाजिक कार्यकर्ता प्रकारको व्यक्ति हुनुपर्छ। ऊ व्यापारिक परिवारको हुनुहुँदैन न त व्यापारी नै हुनुहुँदैन।
चुनावमा उभिनुअघि पनि उसले गाउँ, बस्ती वा शहरमा साना(ठूला कामहरू गराउन योगदान पुर्याएको हुनुपर्छ। उसलाई आफ्नो विशेष क्षेत्रको विकास गर्ने तीव्र इच्छा हुनुपर्छ। जब हामी यस्ता व्यक्तिहरूलाई मतदान गर्छौं, हाम्रो क्षेत्रको विकास र जनताको उत्थान तीव्र गतिमा हुनेछ, र हामी आशा गर्छौं कि हाम्रा सबै नयाँ युवा पुस्ताले जात र धर्मभन्दा माथि उठेर समाजलाई नयाँ दिशामा लैजान त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई निर्वाचित गर्नेछन्। चुनावको समयमा, हामी नेताहरूले नागरिकहरूको भावना जगाएर चुनावी वातावरण बढाउने अपेक्षा गर्छौं।
नेताहरू भावनात्मक बयानबाजी प्रयोग गर्न विरलै हिचकिचाउँछन्, र मतदाताहरूलाई प्रभाव पार्न भावनात्मक अपीलहरू भएका राजनीतिक विज्ञापनहरू प्रयोग गर्नु सामान्य कुरा हो। यद्यपि, हामीलाई अझै पनि चुनावको समयमा र बीचमा राजनीतिक अभिजात वर्गको भावनात्मक संलग्नताको बारेमा धेरै कम थाहा छ । अर्थात्, भावनात्मक ध्रुवीकरण चुनावी चक्रको अधीनमा कति हदसम्म हुन्छ। यो आश्चर्यजनक छ, किनकि नेताहरू आम नागरिकहरू जस्तै चुनाव अभियानबाट प्रभावित र भावनात्मक रूपमा संलग्न हुन्छन् भन्ने विश्वास गर्ने कारणहरू छन्।
किनभने रिस, डर, उदासी, उत्साह र खुशी जस्ता भावनाहरू (विभिन्न मात्रामा) राजनीतिमा मानिसहरूको सहभागिताको लागि महत्त्वपूर्ण पाइएको छ, यो सम्भव छ कि तिनीहरूले भाग लिन छनौट गर्नेहरूको व्यवहारलाईपनि प्रभाव पार्छन्। केवल मतदान गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। मतदाताहरूले कसलाई र केलाई मतदान गर्दैछन् भन्ने कुरा ठ्याक्कै जान्नै पर्छ। यो किन महत्त्वपूर्ण छ? हामी त्यस्ता मानिसहरूलाई निर्वाचित गर्छौं जसले कानून लेख्छन्, जसले हामी सबै फस्टाउने वा नाश हुने अवस्था सिर्जना गर्छन्। उम्मेदवारहरूले इमानदारी प्रदर्शन गर्नुपर्छ, उनीहरूले भनेको कुरामा साँच्चै विश्वास गर्छन् भनेर प्रमाणित गर्नुपर्छ, र सार्वजनिक पदमा पुगेपछि उनीहरूको निर्णय त्यही विश्वासद्वारा निर्देशित हुनेछ।
यो सुन्दा सामान्य जस्तो लाग्दैन। नेताहरू सिद्धान्तहरूद्वारा निर्देशित हुनुपर्छ, र उनीहरूलाई चलाउने सिद्धान्तहरू ती हुनुपर्छ जसले जनताको ढाडबाट सरकारको बोझ उठाउँछन्, व्यर्थका कार्यक्रमहरू हटाउँछन्, र राष्ट्रिय सुरक्षा, कानून प्रवर्तन र न्यायसँग कुनै सरोकार नभएका एजेन्सीहरूलाई बन्द गर्नेछन । आजको निर्वाचन भावनात्मक नाराबाट माथि उठ्ने अवसर हो । अब हिजोका घेराबन्दी, बाहिर बसेका आफन्तको प्रभाव, जातीय वा क्षेत्रीय आग्रहभन्दा माथि उठेर उम्मेदवारको क्षमता जाँच्ने बेला आएको छ । जनताको समय र भरोसा अमूल्य हुन्छ । क्षमता कम भएका, स्पष्ट दृष्टिकोण नभएका र जिम्मेवारी बोध नगर्ने प्रतिनिधिले पाँच वर्ष खेर फाल्ने मात्र होइन, लोकतन्त्रप्रति जनविश्वास कमजोर बनाउँछन् । त्यसैले भावनामा नबगौँ । विवेक प्रयोग गरौँ । उम्मेदवारको क्षमता जाँचौँ र भविष्य सुरक्षित गर्ने निर्णय गरौँ ।
