नेपाली कांग्रेस आज केवल एउटा राजनीतिक पार्टी मात्र होइन, यो नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग गाँसिएको संस्थागत विरासत हो। राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि निरंकुश पञ्चायत ढाल्ने आन्दोलन, जनआन्दोलन–२०६२र६३ हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्मको यात्रामा कांग्रेसको योगदान इतिहासमै दर्ज छ। तर यही पार्टी आज आन्तरिक द्वन्द्व, गुट–उपगुट र नेतृत्वबीचको अविश्वासका कारण आफ्नै पहिचानको संकटमा उभिएको यथार्थ पनि अस्वीकार गर्न सकिँदैन। नेपाली कांग्रेसका संस्थापन नेताहरुले एकता अहिलेको आवश्यकता औँल्याइरहँदा संस्थापनइतर समुहको बरिष्ठ नेता डा .शेखर कोइरालाले एकता अहिलेको आवश्यकता रहेकोमा सहमति जनाएका छन् । तर महामन्त्रीद्धय थापा र शर्माको मत फरक देखिन्छ ।
पार्टी एकताका लागि बारम्बार प्रश्न उठाए पनि महान्त्री थापा र शर्माले त्यो कुरा अगाडी बढाउन सकेका छैनन् । विगत र वर्तमान इतिहासलाई हेर्ने हो भने पनि कांग्रेसभित्र एकताको अभावमा कुनै पनि निवार्चनमा एकल बहुमत ल्याएर एक्लै सरकार संचालन गर्न सकेको छैन्,सोही कारण सत्ता सहकार्यका लागि विभिन्न दलहरुसँग सहकार्य गर्नु परेको कुरा प्रष्टै छ । नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले पार्टी एकता गरेर कुनै पनि निर्वाचनमा एकल बहुमत ल्याउन सक्ने सामाथ्र्य राख्न बेला बेला नेता तथा कार्यकर्ताहरुलाई सुझाउँदै आएका छन् । तर सो कुरा नेता तथा कार्यकर्ताले सुनेको जस्तो बुझिदैनन् ।
यही पृष्ठभूमिमा बसेको विशेष महाधिवेशन कांग्रेसका लागि केवल विधान संशोधन वा सांगठनिक औपचारिकताको विषय होइन, यो आत्मसमीक्षा, पुनर्संरचना र एकताको ऐतिहासिक अवसर हो। यदि कांग्रेसले यसलाई एकताको महाधिवेशनमा रूपान्तरण गर्न सकेन भने, यो अर्को छुटेको अवसर बन्नेछ। तर यदि सफल भयो भने, विश्व राजनीतिक मञ्चमै कांग्रेसको पुनः चर्चा हुने आधार तयार हुनेछ।
कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी आज विचार होइन, गुट हो। लोकतन्त्रको अभ्यास भन्दै व्यक्तिगत आकांक्षा र शक्ति सन्तुलनका लागि पार्टी संरचनालाई कमजोर बनाउने प्रवृत्तिले कार्यकर्ता तहदेखि मतदाता तहसम्म निराशा बढाएको छ। एउटै मञ्चमा उभिएर लोकतन्त्रको पाठ पढाउने नेताहरू बन्द कोठाभित्र एक–अर्कामाथि अविश्वास गर्दै शक्ति बाँडफाँडमा सीमित देखिनु पार्टीको नैतिक धरातलका लागि घातक बन्दै गएको छ।
विशेष महाधिवेशन यही गुटीय राजनीतिलाई अन्त्य गर्ने निर्णायक मोड बन्न सक्छ। नेतृत्वबीच न्यूनतम सहमति, साझा एजेण्डा र स्पष्ट रोडम्याप तयार हुन सके कांग्रेसभित्र मात्र होइन, बाहिर पनि सकारात्मक सन्देश जानेछ।
कांग्रेसको समस्या केवल को सभापति हुने भन्ने होइन, कसरी नेतृत्व गर्ने भन्ने हो। व्यक्तिको वरिपरि घुम्ने राजनीति छाडेर संस्थाको निर्णयलाई सर्वोपरि मान्ने संस्कार विकास गर्न सके मात्र पार्टीले दीर्घकालीन विश्वसनीयता पुनः हासिल गर्न सक्छ। विशेष महाधिवेशनमा नेतृत्व परिवर्तन भए पनि नहोस्, तर नेतृत्व संस्कृतिमा परिवर्तन अनिवार्य छ। युवाको आवाज, अनुभवी नेताको मार्गदर्शन र तल्लो तहका कार्यकर्ताको सम्मान एउटै फ्रेममा समेट्न सके कांग्रेसले आधुनिक लोकतान्त्रिक पार्टीको छवि पुनः निर्माण गर्न सक्छ।
विश्व राजनीति आज तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ। आर्थिक असमानता, जलवायु परिवर्तन, प्रविधिको प्रभाव, भू–राजनीतिक दबाब—यी सबैले नयाँ प्रकारको राजनीतिक जवाफ खोजिरहेका छन्। कांग्रेसले आफ्नो समाजवादी–लोकतान्त्रिक विचारलाई समयअनुकूल परिभाषित गर्न नसक्दा युवापुस्तामाझ प्रभाव घट्दै गएको यथार्थ छ।
विशेष महाधिवेशनले नीतिगत स्पष्टता दिन सके—समावेशी विकास, सामाजिक न्याय, उदार लोकतन्त्र र राष्ट्रिय स्वाभिमानका विषयमा—कांग्रेस केवल सत्ताको विकल्प मात्र होइन, विचारको विकल्पका रूपमा पनि उभिन सक्छ। कांग्रेस कमजोर हुँदा लोकतन्त्र कमजोर भएको इतिहास नेपालले पटक–पटक देखेको छ। त्यसैले कांग्रेसको एकता पार्टीभित्रको मात्र विषय होइन, समग्र लोकतान्त्रिक प्रणालीको प्रश्न हो। विशेष महाधिवेशनलाई यदि आपसी बदला, शक्ति प्रदर्शन र आरोप–प्रत्यारोपको थलो बनाइयो भने त्यसको क्षति कांग्रेसभन्दा बाहिरसम्म फैलिनेछ।
तर यदि नेतृत्वले आत्मसंयम, परिपक्वता र दूरदृष्टि देखायो भने यो महाधिवेशन ‘एकताको महाधिवेशन’ का रूपमा इतिहासमा दर्ज हुन सक्छ।
दक्षिण एसियामा लोकतान्त्रिक मूल्य र उदार राजनीतिमा कांग्रेसको अन्तर्राष्ट्रिय छवि सधैं बलियो रहँदै आएको हो। तर पछिल्ला वर्षमा आन्तरिक अस्थिरताले त्यो छवि धमिलिएको छ। विशेष महाधिवेशनमार्फत कांग्रेसले आफू सुध्रिन सक्षम छ भन्ने प्रमाण दिन सके—आन्तरिक लोकतन्त्र, समावेशिता र एकतामार्फत—विश्वले फेरि कांग्रेसलाई एउटा गम्भीर लोकतान्त्रिक शक्तिका रूपमा हेर्नेछ। अन्ततः प्रश्न यही हो—कांग्रेसले यो विशेष महाधिवेशनलाई औपचारिकता बनाउने कि इतिहास मोड्ने अवसर ? उत्तर कांग्रेस नेतृत्वकै हातमा छ।
