काठमाडौं । नेपाली राजनीतिलाई पछिल्ला तीन दशकदेखि निरन्तर आकार दिइरहेका तीन पात्र हुन्—शेरबहादुर देउवा, पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ र केपी शर्मा ओली। फरक–फरक वैचारिक पृष्ठभूमि, राजनीतिक संस्कार र नेतृत्व शैली भए पनि यी तीन नेता समय–समयमा सहकार्य, प्रतिस्पर्धा र टकरावमार्फत नेपाली राजनीतिको निर्णायक चालक बनेका छन्। कतिपयले यसलाई ‘तीन दोस्ती’ भन्छन्—स्थायी मित्रता होइन, तर सत्ता, परिस्थिति र आवश्यकता अनुरूप बनिरहने राजनीतिक सम्बन्ध।
.
तीनै नेताको राजनीतिक यात्रा सडक संघर्षसँग जोडिएको छ। शेरबहादुर देउवा बहुदलीय आन्दोलनको उत्पादन हुन्। २०४६ को जनआन्दोलनपछि संसदीय लोकतन्त्र पुनःस्थापनासँगै उनी प्रमुख राजनीतिक धारको हिस्सा बने।
प्रचण्ड १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वको नेतृत्वकर्ता हुन्। राज्यसँग टकरावमा उत्रिएका उनी २०६२–६३ को जनआन्दोलनपछि शान्ति प्रक्रियामार्फत मूलधार राजनीतिमा प्रवेश गरे। ओली वामपन्थी आन्दोलनको लामो यात्राबाट संसदीय राजनीतिमा स्थापित भए। भूमिगत संघर्ष र जेल जीवनबाट आएका ओली राष्ट्रवाद र वाम एकताको सन्देश बोकेर अघि बढे। यी तीनै धार—लोकतान्त्रिक, क्रान्तिकारी र वाम—सडकबाट सदनतर्फ आएको साझा इतिहासले नै उनीहरूलाई परिवर्तनका संवाहक बनाएको हो।
२०७२ को संविधान निर्माणको प्रक्रिया यी तीन नेताको सहकार्य बिना सम्भव हुने अवस्था थिएन। देउवाको नेतृत्वमा रहेको कांग्रेसले संसदीय सहमति र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयता दिए। प्रचण्डले विद्रोही शक्तिलाई शान्तिपूर्ण राजनीतिक प्रक्रियामा बाँध्ने काम गरे। ओलीले वाम शक्ति र राष्ट्रिय स्वामित्वको पक्ष बलियो बनाए। संविधान जारी हुनु नेपालको राजनीतिक संक्रमण अन्त्यतर्फको ठूलो फड्को थियो, जहाँ यी तीन नेताको साझा निर्णय निर्णायक बन्यो।
देउवा–प्रचण्ड–ओलीको सम्बन्ध स्थायी गठबन्धन होइन, तर आवश्यकता आधारित सहकार्य हो। ओली–प्रचण्डको वाम एकता सरकार, प्रचण्ड–देउवा गठबन्धन,ओलीविरुद्ध देउवा–प्रचण्ड सहकार्य, यी सबै उदाहरणले देखाउँछ कि उनीहरूको दोस्ती भावनात्मक होइन, राजनीतिक गणितमा आधारित छ। यस प्रकारको सहकार्यले सरकार बने पनि निरन्तरता र स्थायित्व भने कमजोर देखिँदै आएको छ। बारम्बार सरकार फेरिने प्रवृत्तिले जनस्तरमा निराशा पनि बढाएको छ।
यी तीन नेताको नेतृत्वमा नेपालले गणतन्त्र,संघीयता,धर्मनिरपेक्षता जस्ता संरचनात्मक परिवर्तन त हासिल गर्यो। तर सुशासन, आर्थिक रूपान्तरण र स्थिर राजनीतिमा अपेक्षित प्रगति हुन नसकेको आलोचना पनि उत्तिकै छ । समर्थकहरूले उनीहरूलाई ‘संक्रमणकालका अपरिहार्य नेता’ मान्छन् भने आलोचकले ‘पुरानो सोचको घेरो तोड्न नसक्ने नेतृत्व’ को रूपमा चित्रित गर्छन्।
आजको नेपाली राजनीति नयाँ पुस्ताको प्रश्नसँग जुधिरहेको छ। वैकल्पिक शक्ति, स्वतन्त्र उम्मेदवारी र संस्थागत असन्तोष बढ्दै गएको सन्दर्भमा देउवा, प्रचण्ड र ओलीको ‘तीन दोस्ती’ अब आफैंमा चुनौती बनेको छ। उनीहरू परिवर्तनका संवाहक त भए, तर परिवर्तनलाई संस्थागत गर्ने जिम्मेवारीमा भने प्रश्न उठिरहेको छ।
देउवा, प्रचण्ड र ओली नेपाली राजनीतिका इतिहास निर्माता हुन्—यसमा विवाद छैन। सडक संघर्षदेखि संविधान निर्माण र सत्ता अभ्याससम्मको यात्रामा उनीहरूले ऐतिहासिक भूमिका खेले। तर भविष्यको राजनीति केवल विगतको योगदानले होइन, वर्तमान निर्णय र उत्तरदायित्वले निर्धारण हुनेछ। तीन दोस्ती अब इतिहासको अध्याय मात्रै बन्ने कि अझै परिवर्तनको दिशा दिने—यो प्रश्न नेपाली राजनीतिका लागि निर्णायक बनेर उभिएको छ।
