काठमाडौं । तिहारको पाँचौँ दिन, जसलाई भाइटीका वा भातृद्वितीया भनिन्छ, नेपाली समाजमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको स्नेह, आस्था र आत्मीयताको पवित्र प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। यो केवल धार्मिक विधि होइन, सामाजिक एकताको र संस्कृतिक जरा मजबुत बनाउने पर्व हो।
पौराणिक कथा र भाइटीकाको उत्पत्ति
पौराणिक वाङ्मय अनुसार, मृत्युका देवता यमराज आफ्नो बहिनी यमुनाको निमन्त्रणामा यमलोकबाट पृथ्वीमा आएका थिए। यमुनाले दाजुलाई स्नान गराई, पूजा गरी, सप्तरंगी टीका लगाइन् र दीर्घायुको वर मागिन्। त्यसपछि यमराजले खुशी भएर भनेका थिए —
“आजको दिन जो बहिनीले दाजुलाई टीका लगाउँछे, उसको घरमा मृत्यु अकालमा आउने छैन।”त्यो दिनदेखि नै भाइटीका मनाउने परम्परा सुरु भएको विश्वास छ।
सप्तरंगी टीकाको अर्थ : रंगभित्रको दर्शन
भाइटीकामा लगाइने सात रंगको टीका केवल सजावट होइन — प्रत्येक रंगको आफ्नै आध्यात्मिक र वैज्ञानिक अर्थ छ। रातो शक्ति दाजुभाइको साहस र रगतको नाता,हरियो समृद्धि जीवनको स्थायित्व र आरोग्य, पहेंलो ज्ञान बुद्धि र विवेकको प्रतीक,निलो विश्वास आत्मीयता र भाइचारा, सेतो शान्ति मनको पवित्रता र सादगी,केशरी त्याग परिवार र समाजप्रति समर्पण, बैजनी प्रतिष्ठा आत्मगौरव र सम्मान । यी सात रंगहरू जीवनका सात पक्ष — शक्ति, समृद्धि, ज्ञान, विश्वास, शान्ति, त्याग र प्रतिष्ठाको प्रतीक हुन्।
माला र ओखरको प्रतीकात्मकता
दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइलाई मखमली, सयपत्री र दुबोको माला लगाइदिन्छन्। यी फूल कहिल्यै नओइलाउने प्रेम र स्थायित्वको प्रतीक हुन्। त्यसैगरी, ओखर र बिमिरो फुटाउने प्रथा जीवनमा आउन सक्ने बाधा, दुर्भाग्य र असफलताको नाशको प्रतीक हो।
धार्मिक विधि र शुभ साइत
नेपाल पञ्चाङ निर्णायक समितिका अनुसार, यस वर्ष भाइटीकाको शुभ साइत बिहान ११ः३९ बजे निस्किएको छ। तर दिनभर टीका लगाउन कुनै बाधा छैन। भक्तिभावपूर्वक पूजा गर्नेहरूको आस्था अनुसार, साइतभन्दा ठूलो कुरा मनको पवित्रता हो। यस दिन गणेश, यम, यमुना, अष्टचिरञ्जीवी, नवग्रह र ब्रह्मा–विष्णु–महेशको पूजा गर्ने परम्परा पनि छ।
आधुनिक सन्दर्भमा भाइटीका
आज भाइटीका केवल धार्मिक पर्व होइन, भावनाको पुल हो — जो शहर र गाउँ, देश र परदेशमा छुट्टिएका परिवारलाई पुनः जोड्छ। दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई उपहार र दक्षिणा दिएर प्रेम व्यक्त गर्छन्, भने दिदीबहिनीले टीका र माला लगाएर रक्षा र दीर्घायुको आशीर्वाद दिन्छन्।
विश्वव्यापी सन्देश : प्रकाश, प्रेम र करुणाको पर्व
नेपालमा सुरु भएको यो पर्व अहिले दक्षिण–पूर्वी एशिया, बर्मा, सिंगापुर, मलेसिया, भारतदेखि अजरबैजानसम्म “प्रकाश र प्रेमको पर्व” का रूपमा फैलिएको छ। फूल, टीका र ज्योतिको माध्यमबाट भाइटीकाले संसारभर मैत्री, करुणा र सहअस्तित्वको सन्देश फैलाइरहेको छ। भाइटीका केवल दाजुभाइको पर्व होइन — यो प्रेम, कृतज्ञता र मानव सम्बन्धको रंगीन उत्सव हो।
