काठमाडौँ । कुनै समय एसियाको सुखी, समृद्ध राष्ट्र मध्येको एक श्रीलंका स्वतन्त्र भएयता पहिलो पटक यति ठूलो आर्थिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ । वैदेशिक ऋण तिर्न श्रीलंकालाई पटकपटक समयसीमा दिइएको थियो तर विदेशी मुद्रा सञ्चिति घटेका कारण ऋण तिर्न नसकेर अन्ततः आफूलाई डिफल्टर घोषणा गरेको थियो ।
श्रीलंकाका जनता सडकमा उत्रिएका छन् । राष्ट्रपति देश छाडेर भागेका छन् । पेट्रोल पम्पमा तेल लिन लामो लाइन लागेको छ । औषधि र खाद्यवस्तुको मूल्यमा वृद्धि भएको छ । कुनै देशले समयमै विदेशी ऋण तिर्न नसक्ने अर्थात् ऋण तिर्नका लागि पर्याप्त विदेशी मुद्रा नभई ऋण चुक्ता गर्न नसकेमा त्यो देश डिफल्टर हुन्छ । श्रीलंकाको सन्दर्भमा पनि त्यस्तै भयो । सारा विश्वले श्रीलंकाको पतन हेरिरहेको छ । तर अर्थतन्त्रको विनाशको कथा श्रीलंकाको मात्रै होइन । ल्याटिन अमेरिकी देश अर्जेन्टिनाले सन् २००० देखि २०२० सम्म दुई पटक डिफल्ट गरेको छ । ग्रीस सन् २०१२ मा डिफल्टर बनेको थियो । सन् १९९८ मा रुस, २००३ मा उरुग्वे, २००५ मा डोमिनिकन रिपब्लिक र २००१ मा इक्वेडर ।
समाचार एजेन्सी रोयटर्सका अनुसार यो वर्ष श्रीलंका बाहेक लेबनान, रुस, सुरिनाम र जाम्बियाले समयमै ऋण तिर्न नसकेका र डिफल्टरको श्रेणीमा परेका छन् । उही समयमा, बेलारुस पनि उस्तै छेउमा छ र कम्तिमा एक दर्जन देशहरू खतरामा छन् ।
म्यानमार
म्यानमारको स्थानीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार म्यानमारको केन्द्रीय बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई नियन्त्रणमा ल्याउन स्थानीय कम्पनी र बैंकहरूलाई आदेश जारी गरेको छ । यस आदेशमा विदेशी ऋणको भुक्तानी स्थगन गर्न र ढिलो भुक्तानी गर्न भनिएको छ । समाचार एजेन्सी म्यानमार नाउका अनुसार केन्द्रीय बैंकले जुलाई १३ मा यो आदेश जारी गरेको हो, जुन सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेको छ ।
केन्द्रीय बैंकको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, ‘विदेशी विनिमय कानून र विदेशी विनिमय व्यवस्थापन नियमावली अनुसार, साँवा र ब्याज रकम सहित विदेशी ऋण भुक्तानी निलम्बन गर्नुपर्छ । साथै, इजाजतपत्र प्राप्त बैंकहरूले आफ्ना ग्राहकहरूसँग वार्ता गर्न अनुमति दिनुपर्छ । भुक्तानी पुन: व्यवस्थित हुनुपर्छ ।
डलरको तुलनामा म्यान्मारको मुद्रा क्याटको अवमूल्यनले देशमा पहिलेदेखि नै गहिरो संकट थपेको छ । तेल र खाद्यान्नको मूल्यमा भारी बढेको छ । गत वर्ष, सेनाले म्यानमारमा सत्ता कब्जा गरेको थियो जसले राजनीतिक र आर्थिक सुधारको एक दशकमा ब्रेक लगायो ।
म्यानमारको केन्द्रीय बैंकले एकै दिन स्थानीय बैंकमा विदेशी मुद्रा जम्मा गर्न र परिणत गर्न धेरै आदेश जारी गरेको छ । यससँगै स्वदेशी कारोबारमा विदेशी मुद्रा प्रयोग नगर्न मन्त्रालय र स्थानीय सरकारलाई निर्देशन दिइएको छ ।
पाकिस्तान
म्यानमारपछि अर्को देश पाकिस्तान पनि डिफल्टर हुने खतरामा छ । यसै साता पाकिस्तानले आईएमएफ अर्थात अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषसँग महत्वपूर्ण सम्झौता गरेको छ । आईएमएफले पाकिस्तानलाई फेरि ऋण दिन राजी भए पनि विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढेपछि पाकिस्तानको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा ठूलो दबाब परेको छ, जसले पाकिस्तानलाई संकटको छेउमा धकेलिरहेको छ । पाकिस्तानको विदेशी मुद्रा सञ्चिति ९.८ अर्ब डलरमा झरेको छ, जुन पाँच हप्ताको आयातका लागि पनि अपुग छ । पाकिस्तानी रुपैयाँ कमजोर भई कीर्तिमानी न्यून बिन्दुमा पुगेको छ । एक डलरको तुलनामा पाकिस्तानी रुपैयाँ २ सय १० को हाराहारीमा पुगेको छ । पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शाहबाज शरीफको नयाँ सरकारले आफ्नो राजस्वको ४० प्रतिशत ब्याज तिर्न मात्र खर्च गर्दै आएकाले अब द्रुतगतिमा खर्च कटौती गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको बताए ।
अर्जेन्टिना
यहाँको मुद्रा पेसो अहिले कालो बजारमा करिब ५० प्रतिशत छुटमा कारोबार हुन्छ । देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति अत्यन्तै न्यून छ । सन् २०२४ सम्म काम गर्न सरकारसँग पर्याप्त ऋण छैन । अर्जेन्टिनाका उपराष्ट्रपति क्रिस्टिना फर्नान्डेज डे किर्चनरले ऋणका लागि फेरि अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषमा सम्पर्क गर्न सक्ने बताइएको छ । अर्जेन्टिनाले २००१ मा आफ्नो ऋण तिर्न अस्वीकार गर्यो । त्यसपछि अर्जेन्टिनामा ठूलो ऋण थियो । चरम बेरोजगारीका कारण जनता सडकमा उत्रिएर हिंस्रक प्रदर्शन गरिरहेका थिए । अर्जेन्टिनामा के भयो त्यो संसारभरका ऋणीहरूका लागि दुःस्वप्न जस्तै थियो ।
युक्रेन
रुस र युक्रेनबीच केही महिनादेखि युद्ध चलिरहेको छ । मोर्गन स्टेनली र अमुन्डी जस्ता ठूला लगानीकर्ताहरूले यस्तो अवस्थामा युक्रेनले आफ्नो २० अर्ब डलरभन्दा बढी ऋणको पुनर्संरचना गर्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन् । सेप्टेम्बर महिना युक्रेनको लागि संकट हो । उसले १.२ बिलियन डलरको बन्ड भुक्तानी गर्नु पर्छ । सहायता रकम र यसको भण्डारको अर्थ युक्रेनले सम्भावित रूपमा भुक्तान गर्न सक्छ । सरकारद्वारा सञ्चालित युक्रेनको ठूलो राष्ट्रिय तेल तथा ग्यास कम्पनी ‘नाफ्टोगाजी’ले यसै साता दुई वर्षको ऋण फ्रिज गर्न आह्वान गरेको छ । सरकारले त्यसलाई पछ्याउनेमा लगानीकर्ताको शंका छ ।
ट्युनिसिया
अफ्रिका ऋणको लागि आईएमएफमा जाने देशहरूको समूह हो, तर ट्युनिसिया सबैभन्दा जोखिममा छ । ट्युनिसियामा बजेट घाटा करिब १० प्रतिशत छ । जुन विश्वको सबैभन्दा उच्च सार्वजनिक क्षेत्रको ज्याला बिल मध्ये एक हो । यस्तो अवस्थामा राष्ट्रपति कैस सैयदले सत्ता र देशको शक्तिशाली मजदुर संघमाथि आफ्नो पकड बलियो बनाएपछि आइएमएफबाट ऋण लिन वा कम्तीमा त्यससँग बस्न गाह्रो हुने चिन्ता छ । मोर्गन स्टेनलीको सम्भावित डिफल्टरहरूको सूचीमा ट्युनिसिया शीर्ष तीनमध्ये छ ।
घाना
द्रुत उधारोले घानाको जीडीपी अनुपातमा ऋण ८५ प्रतिशतमा बढाएको छ । घानाको मुद्रा घानायन सेडीले यस वर्ष आफ्नो मूल्यको झण्डै एक चौथाइ गुमाएको छ । यो देशले राजस्वको आधाभन्दा बढी रकम ऋणको ब्याज भुक्तानीमा खर्च गरिरहेको छ । यहाँ मुद्रास्फीति पनि ३० प्रतिशत नजिक पुगेको छ ।
इजिप्ट
ऋण र जीडीपी अनुपात करिब ९५ प्रतिशत छ । कोष फर्म फिम (FIM) पार्टनर्सले अनुमान गरेको छ, इजिप्टसँग अर्को पाँच वर्षमा भुक्तान गर्न १०० बिलियन डलर ऋण छ, जसमा २०२४ मा १.३ बिलियन डलर बन्डहरू समावेश छन् । इजिप्टले आफ्नो मुद्रा पाउण्डलाई १५ प्रतिशतले अवमूल्यन गरेको छ र मार्चमा आईएमएफसँग मद्दत मागेको छ तर बन्ड स्प्रेड अब १२०० आधार बिन्दुभन्दा बढी छ ।
केन्या
केन्याले आफ्नो राजस्वको ३० प्रतिशत ब्याज भुक्तानीमा खर्च गर्छ । यसका ऋणपत्रहरूले आफ्नो मूल्य झन्डै आधा गुमाएका छन् र हाल पुँजी बजारमा पहुँच छैन । केन्या, इजिप्ट, ट्युनिसिया र घानाका सम्बन्धमा मुडीज डेभिड रोगोभिक देशहरू सबैभन्दा कठिन अवस्थामा छन् किनभने त्यहाँ रिजर्भ भन्दा बढी ऋण छ र ऋण सन्तुलनको हिसाबले देश चलाउन चुनौतीपूर्ण छ ।
इथोपिया
इथियोपियाले जी-२० साझा फ्रेमवर्क कार्यक्रम अन्तर्गत ऋण राहत पाउन सक्छ । यस योजना अन्तर्गत राहत पाउने इथियोपिया पहिलो देश हुनेछ । मुलुकमा जारी गृहयुद्धले विकास ठप्प भएको छ । यस बीचमा, तथापि, यसले आफ्नो मात्र एक बिलियन डलरको अन्तर्राष्ट्रिय बन्ड सेवा जारी राख्छ ।
एल साल्भाडोर
यस देशले बिटक्वाइनलाई कानुनी रूपमा मुद्राको रूपमा मान्यता दिएको थियो । क्रिप्टोकरेन्सीले विगत केही महिनाहरूमा उल्लेखनीय गिरावट देखेको छ, जसको कारण एल साल्भाडोर पीडित भएको छ । पछिल्लो ९ महिनामा यहाँको सरकारले बिटक्वाइनमा करोडौं डलर लगानी गरेको छ । यो देशका लागि आईएमएफको ढोका बन्द छ । छ महिनामा परिपक्व हुने ८०० मिलियन डलरको बन्ड ३० प्रतिशत छुटमा व्यापार भइरहेको छ ।
बेलारुस
पश्चिमी प्रतिबन्धहरूले रुसलाई गत महिना आर्थिक मोर्चामा नराम्ररी असर गरेको छ । मे २७ मा १० करोड डलर तिर्न पर्ने थियो तर रुसले सकेन । त्यसपछि ३० दिन थप समय दिइएको थियो तर रुसले यो मितिमा पनि भुक्तानी गर्न सकेन । त्यसपछि रुसलाई पूर्वनिर्धारित घोषणा गरियो । युक्रेनसँगको युद्धमा बेलारुस रुसको साथमा छ । बेलारुसले आर्थिक मोर्चामा पनि कठिनाइहरूको सामना गरिरहेको छ ।
इक्वेडर
ऋण तिर्न नसक्दा दुई वर्षअघि यो देश चुक्यो । देशका लाखौं जनताले राष्ट्रपति गुइलेर्मो लासोको विरोध गरिरहेका छन् । जसले देशलाई थप आर्थिक संकटमा पुर्याएको छ । इक्वेडर सरकारको ठूलो ऋण छ । जेपी मोर्गनले सार्वजनिक क्षेत्रको वित्तीय घाटा यस वर्ष जीडीपीको २.४ प्रतिशत र अर्को वर्ष २.१ प्रतिशत पुर्याउने प्रक्षेपण गरेका छन् ।
नाइजेरिया
यसले ऋणको ब्याज तिर्न राजस्वको ३० प्रतिशत खर्च गर्छ । संयुक्त राष्ट्र मानवीय सहायता कार्यकर्ताहरूले पनि उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने लाखौं मानिसहरूको अवस्था बिग्रँदै गएको बारे चेतावनी जारी गरेका छन् । यो क्षेत्र सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा परेको छ । नाइजेरिया एक तेल उत्पादक देश हो तर त्यहाँ तेल प्रशोधन गर्ने कारखानाको अभाव छ, जसका कारण नाइजेरियाले पनि तेल आयातमा निर्भर रहनुपर्छ ।
