एक समय मुगल युगका कुलीनहरूको भव्य निवास भएका हवेली घरहरू अहिले पुरानो दिल्लीमा पुनरुत्थान र भग्नावशेषबीचको नाजुक अवस्थामा छन् । कतिपयलाई प्रेमपूर्वक मर्मत गरिए पनि धेरै संरचनाहरू क्रमिक क्षयको बाटोमा छन् । यसले सम्पदा संरक्षण र आधुनिक सहरी दबाबबीचको जटिल द्वन्द्व देखाउँछ ।
शाहजहाँनाबादको पुरानो सहरको भित्री गल्लीहरूमा टुटेका अग्रभाग, ढल्किएका बालकनी र बन्द ढोकाहरूले सय वर्ष पुरानो हवेलीहरूको परित्याग र ऐतिहासिक विरासतको चुनौतीको कथा सुनाउँछन् । केही पुनःस्थापित हवेलीहरूले केवल आँगन, बलौटे ढुङ्गाका स्तम्भ र सामाजिक जीवनको झलक दिन्छन् ।
एक सांस्कृतिक केन्द्रमा परिणत भएको घरमा सूर्यको प्रकाशले सजिएका ढुङ्गाका कमानमा छर्ने क्रममा भित्री वातावरणलाई जीवन्त बनाउँछ । सङ्गीतकारहरूले आँगनमा वाद्ययन्त्र बजाउँछन्, जहाँ एक समय कुलीनहरूले पाहुनाहरूको मनोरञ्जन गर्थे ।
तर बाहिर, चाँदनी चोकका साँघुरा गल्लीहरूमा धेरै हवेलीहरू परित्याग र क्षयको अवस्थामा छन् । ती कुँदिएका अग्रभाग र फाटेका ढोकाहरूले समय र दबाबको असर देखाउँछन् ।
काठिका सांस्कृतिक केन्द्रका संस्थापक अतुल खन्नाले पुनःस्थापित संरचनाभित्र सांस्कृतिक स्थान सिर्जना गर्ने आफ्नो पहलबारे भन्नुभयो, “जब धेरै स्वामित्वहरू हुन्छन्, हवेलीको मर्मत खर्च कसले वहन गर्ने भन्ने चुनौती देखिन्छ । ब्युरोक्रेटिक अवरोधहरूले पनि पुनःस्थापनामा बाधा पुर्याउँछ ।”
धरमपुरा स्थित १८औँ शताब्दीको हवेली हेरिटेज होटलमा रूपान्तरण भएको छ । हवेलीको स्वामित्व रहेको गोयल परिवारका विद्युत् भन्नुहुन्छ, “पुरानो दिल्लीमा पुनःस्थापना पृथक र चुनौतीपूर्ण छ । पारिवारिक विवाद र व्यापारिक दबाबले संरचनाको गिरावट बढाएको छ ।”
रोशनपुराका केही हवेलीहरू अझै छरिएर उभिएका छन् । माथुर परिवारको हवेली जस्तो लिभ–इन हेरिटेज घरले एक समयको हवेली जीवनको झलक दिन्छ । चौथो पुस्ताका अशोक माथुर भन्नुहुन्छ, “हामीले कहिल्यै छोड्ने सोच्नै सकेनौँ । हवेलीमा बस्नुले पुरानो सामाजिक संसारको स्मृति जगेर्ना गर्छ ।”
संरक्षणवादी के.टी. रवीन्द्रन भन्नुहुन्छ, “धेरै बाहिरबाट अक्षुण्ण देखिने भवनहरूले भित्री रूपमा गम्भीर क्षति लुकाउँछन् । पुनरुत्थान सम्भव छ, तर पृथक परियोजनाहरूको सट्टा समुदायमा आधारित प्रयास आवश्यक छ ।”
मौखिक इतिहासकार सोहेल हाशमीको भनाइ अनुसार प्रत्येक हवेलीले एक समय छिमेकी, शिल्प र परम्परासँग जोडिएको सामाजिक इकोसिस्टमको हिस्सा बनेको थियो । अतुल खन्नाले भनेझैँ, “जब हवेली गुम्छ, केवल भवन मात्र होइन, प्रत्येक कलाको टुक्रा पनि हराउँछ ।”
