काठमाडौँ । रुस–युक्रेन युद्धले फेरि उग्र रुप लिएको छ । २०२३ को शुरुवातको दुई दिनमा दुवै पक्षबाट ११३ सैनिकको मृत्यु भएको छ । युक्रेनी सेनाका अनुसार माकिभ्कामा अमेरिकी हिमार्स रकेटको एउटै आक्रमणमा ६३ रुसी सैनिक मारिएका छन् । यसै क्रममा रुसी सेनाले आइतबार र सोमबार लुहान्स्कमा ५० भन्दा बढी युक्रेनी सैनिक मारिएको बताएको छ ।
लुहान्स्कमा रुसी नियुक्त प्रशासक इगोर स्ट्रेलकोभले युक्रेनी आक्रमणमा सयौं सैनिक मारिएको बताएका छन् । यसै क्रममा रुसी सेनाले पछिल्लो एक दिनमा युक्रेनी सेनाले लुहान्स्क र डोनेस्कमा ४०० वटा हमला गरेको जसका कारण करिब १६ हजार घर बिजुलीविहीन रहेको बताएको छ ।
१० महिनाअघि युद्ध सुरु भएयता रुसले एउटै घटनामा ६० भन्दा बढी सैनिकको मृत्यु भएको स्वीकार गरेको यो पहिलो पटक हो । यसलाई रुसका लागि ठूलो धक्का मानिएको छ । रुसलाई ठूलो क्षति पुर्याउनुको पछाडि अमेरिकी हिमार्स मिसाइल प्रणाली रहेको बताइएको छ ।
आखिर, हिमार्स मिसाइल प्रणाली के हो ? यसका विशेषताहरू के हुन् ? युक्रेनको लागि यो कसरी उपयोगी साबित भएको छ ? के हिमर्स युक्रेनका लागि टर्निङ प्वाइन्ट हुन सक्छ ? के रुससँग यसको जवाफ छ ? हिमार्स प्रणालीको प्रयोगको इतिहास के हो ? हिमार्स प्रणाली कति देशमा प्रयोग भइरहेको छ ?
अमेरिकी हतियार निर्माता लकहिड मार्टिनले हिमार्स, हाई मोबिलिटी आर्टिलरी रकेट प्रणाली विकास गरेको छ । यो प्राविधिक रूपमा उन्नत, किफायती र टिकाउ मिसाइल प्रणाली हो । पाङ्ग्राको चेसिसमा मल्टिपल प्रक्षेपण रकेट प्रणाली फायरपावर प्रदान गर्दै, हिमार्स एमएलआरएस लन्चर प्रणालीमा सबैभन्दा नयाँ थपिएको छ । हिमार्स पाँच टनको ट्रकमा राखिएको छ, जसले लगातार छवटा निर्देशित मिसाइलहरू प्रहार गर्न सक्छ ।
हिमार्स मिसाइल प्रणालीका विशेषताहरू के छन् ?
हिमार्सका निर्माताहरूका अनुसार संसारभरि ५४० भन्दा बढी फिल्ड सिस्टमहरू छन्, जुन २० लाख घण्टाभन्दा बढी लडाईमा खटिएका छन् ।
हिमार्सले शूट-एन्ड-स्कूट क्षमता प्रयोग गर्दछ, जसको मतलब मिसाइल निकालिन्छ र तुरुन्तै आफ्नो स्थिति छोड्छ । यसले चालक दल र सवारीसाधनलाई उच्च जोखिमयुक्त वातावरणमा फ्लोट राख्न मद्दत गर्छ । हिमार्सले केही मिनेटमा फायर गर्न, सार्न र पुन: लोड गर्न सक्छ, यसले विरोधीको हिमार्सलाई पत्ता लगाउन र लक्ष्य गर्न गाह्रो बनाउँछ ।
युक्रेनको लागि यो कसरी उपयोगी साबित भएको छ ?
रिपोर्टका अनुसार युक्रेनमा जुनको अन्त्य वा जुलाईको शुरुमा हिमर्सको प्रयोग सुरु भएको थियो । पहिलो पटक, रूसी सीमाना लगभग ३० माइल पछाडी एक गोला बारूद डिपोमा आक्रमण भएको थियो । युक्रेनले लिसिचान्स्कमा भएको मिसाइल आक्रमणमा हेमर्सले १०० सैनिक मारेको दाबी गरेको छ । यसबाहेक लुहान्स्कको पोपस्नामा मिसाइल आक्रमणमा १०० रुसी नागरिकको मृत्यु भएको दाबी पनि गरेको छ । दुवै आक्रमणमा हिमार्सको संलग्नता रहेको अनुमान गरिएको छ ।
के हिमर्स युक्रेनका लागि टर्निङ प्वाइन्ट हुन सक्छ ?
युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले गत वर्ष अगस्टमा हिमार्स आफ्नो देशको प्रयासका लागि महत्त्वपूर्ण रहेको बताएका थिए । फेसबुकमा पोष्ट गर्दै उनले भनेका थिए, ‘हिमार्स र अन्य परिशुद्ध हतियारले युद्धको ज्वार हाम्रो पक्षमा बदलिरहेको छ ।”
सोहि समयमा, युक्रेनी रक्षा सचिव ओलेक्सी रेज्निकोभले एक विज्ञप्तिमा भनेका थिए, युक्रेनलाई रुसी सेनालाई अगाडि बढ्नबाट रोक्न ५० थप हिमार्स प्रणाली चाहिन्छ र सफल काउन्टर-ऑफेन्सिभका लागि थप 100 चाहिन्छ । अगस्टको मध्यसम्ममा अमेरिकी सेनाका अनुसार युक्रेनी सेनाले हिमर्सबाट १०० भन्दा बढी प्रमुख रुसी लक्ष्यहरू ध्वस्त पारेका थिए । साथै यसले आपूर्ति लाइनहरू काट्न मद्दत गर्दछ जसले यसलाई धेरै महत्त्वपूर्ण हतियार बनाउँछ ।
के रुससँग यसको जवाफ छ ?
रुसी सेनाले बारम्बार धेरै लन्चरहरू र १०० भन्दा बढी मिसाइलहरू नष्ट गरेको दाबी गरेको छ । यदि विज्ञहरू विश्वास गर्ने हो भने, रुसीहरू हिमार्सलाई नष्ट गर्न र तिनीहरूको प्रतिरोध गर्न धेरै राम्रो छैनन् । किनभने तिनीहरू युद्ध क्षेत्रहरूमा सुरक्षित रूपमा विमानहरू उडान गर्न सक्दैनन्, तिनीहरूले तिनीहरूलाई हावाबाट देख्न सक्दैनन् । हिमार्सलाई एकपटक गोली हानेपछि पछाडी प्रहार गर्न गाह्रो हुन्छ, किनकि यो तुरुन्तै सार्न सक्छ ।
हिमार्स प्रणाली कति देशमा छ ?
हिमार्सको निर्माता लकहिड मार्टिनलाई हाई मोबिलिटी आर्टिलरी रकेट सिस्टम लन्चर र सम्बन्धित उपकरणका लागि २०१९ मा ४९२ मिलियन डलरको सम्झौता दिइएको थियो । योसँग ३५ देशहरूमा २०० भन्दा बढी आपूर्तिकर्ताहरू छन् ।
हिमार्स प्रणालीको प्रयोगको इतिहास के हो ?
फेब्रुअरी २०१० मा, अफगानिस्तानको लागि अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा सहायता बल (आइएसएएफ ) ले संकेत गर्यो कि हिमार्सबाट प्रहार गरिएका दुई रकेटहरू तिनीहरूको लक्षित लक्ष्यबाट ३०० मिटर खसेका थिए । अपरेशन मोश्तारकमा १२ जना सर्वसाधारण मारिएका थिए । घटनाको पूर्ण समीक्षा नभएसम्म आइएसएएफले हिमार्सको प्रयोग निलम्बन गर्यो । अक्टोबर २०१० मा न्यूयोर्क टाइम्सको रिपोर्टले हिमार्सलाई कान्दाहारमा तालिबान कमाण्डरहरूको अड्डाहरूलाई लक्षित गरी नाटो आक्रमणमा सहयोग गरेकोमा धेरैलाई पाकिस्तान कम्तिमा अस्थायी रुपमा भाग्न बाध्य तुल्यायो ।
नोभेम्बर २०१५ मा, अमेरिकी सेनाले हिमार्सलाई इराकमा तैनाथ गरेको खुलासा गर्यो, त्यो ग्रीष्मको सुरुदेखि इस्लामिक स्टेटको स्थानहरूमा कम्तिमा ४०० रकेटहरू प्रहार गरेको थियो । मार्च २०१६ मा, अमेरिकी सेनाले छिमेकी जोर्डनमा अवस्थित लन्चरहरूबाट इस्लामिक राज्यसँग लडिरहेका सिरियाली विद्रोहीहरूको समर्थनमा हिमार्सबाट सिरियामा पहिलो पटक रकेटहरू प्रहार गर्यो ।
अप्रिल २०१६ मा, अमेरिकाले इस्लामिक स्टेटसँग लड्न टर्कीमा हिमार्स तैनाथ गर्ने घोषणा गरेको थियो । सेप्टेम्बरको सुरुमा, अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया र अमेरिकी विदेश विभागले रिपोर्ट गर्यो कि हिमार्सले टर्कीको सीमा नजिकै सिरियामा इस्लामिक स्टेटको स्थानहरूलाई लक्षित गरेको थियो।
मे २०१८ मा, अफगानिस्तानको मुसा कालामा हिमर्स आक्रमणमा ५० तालिबान लडाकु र नेताहरू मारिएका थिए ।
